सम्झनामा दादाजी
![सम्झनामा दादाजी](https://annapurnapost.prixacdn.net/media/albums/kamal-mani-Deekshit-587098abb3e824.24869437_df6ZNW3IcI.jpg)
'एकदिन नारदमुनि सत्यलोक पुगिगया लोकको गरूँ हित भनी,
ब्रह्मा ताहीँ थिया पर्र्या चरनमा खुसी गराया पनि'
पाटनढोकास्थित रातो बंगला स्कुलमा पढेका यी हरफ अझै पनि मेरो मस्तिष्कमा राम्ररी गढेर बसेकोे छ ।
भानुभक्त आचार्यरचित 'रामायण'को यो पहिलो श्लोक बेहोशीमै गुनगुनाउने बानी मलगायत सयौं विद्यार्थीमा परिसकेको थियो । अचेल अंग्रेजी माध्यमद्वारा पढाइ हुने निजी स्कुलका भित्ताभित्तामा 'स्पिक इन इङ्लिस ओन्ली' लेखिएको हुन्छ । तर, हामी भने स्कुले जीवनमै समाजबाट प्रायः लोप हुन लागेको संस्कृत भाषाका अमूल्य शब्दहरू ओठमै झुन्ड्याएजस्तो गुनगुनाइहिँड्थ्यौं । यसको श्रेय जान्छ मात्र दादाजीलाई ।
दादाजी अर्थात् कमलमणि दीक्षितको ८७ वर्षको उमेरमा भएको असामयिक निधनको खबर पाउनेबित्तिकै मैले मेरो मुखपत्र (फेसबुक) मार्फत शोकका केही शब्द व्यक्त गरेकी थिएँ, 'तपाईंको आत्मालाई चिर शान्ति मिलोस् दादाजी ।' । मेरा भारतीय साथीहरू अलमलमा परेछन् किनभने 'दादाजी'को अर्थ हिन्दी भाषामा 'हजुरबुवा' हुन्छ । मेरो आफ्नै प्रिय हजुरबुवा बित्नुभएको पनि भर्खरै एक महिना भएको थियो । त्यो अपूरणीय घाउ अझै निको भएको छैन । सायद यही कारणले हो, दादाजीको देहान्तको खबरले म एकदम भावुक र विह्वल भएँ ।
निकै बेर आँखा भिजिरहे । गुडिरहेको गाडीभित्र अरू केही बोल्दै नबोली एकपछि अर्को छन्दमा दादाजीले सिकाउनुभएका भाकाहरू गुनगुनाइरहेँ । एकदुई ठाउँमा अड्किएँ पनि । सँगै रहेकी बहिनीले सम्झाउन निकै सहयोग गरिन् तर सकिनन् । झट्ट सम्झिएँ- कसरी गुन्गुनाउँदा गुन्गुनाउँदै अड्किएपछि छुटेको पंक्ति सम्झाइदिनुहुन्थ्यो दादाजीले । अब कसलाई सोध्ने ती पंक्तिहरू ?
नौबीसेदेखि चितवन पुगुन्जेल हामीले हाम्रो बाल्यकालको पूरै एक चक्कर लगाइसकेका थियौं । त्यति बेलै हामीले सम्झियौं, दादाजीले हामीलाई कति ठूलो गुण लगाउनुभएको रहेछ- आफ्नो भाषासँग, भाषाको जरासँग पिरती गाँस्न सिकाएर । अविस्मरणीय थियो दादाजीले हामीलाई लगाउनुभएको गुण ।
मैले नेपाली भाषामा यो लेख लेख्ने आँट गर्नु नै उहाँले लगाउनुभएको गुणको पहिलो उदाहरण हो । 'रातो बंगला स्कुल'मा कक्षा ४ मा भर्ना हुँदा मेरो आत्मविश्वास एकदमै कमजोर थियो । सुनेको थिएँ, त्यहाँ सबैले एकदम राम्रो अंग्रेजी बोल्छन् । मलाई त्यति राम्रो अंग्रेजी बोल्न आउँदैनथ्यो । त्यसमाथि सोचेको थिएँ, मैले जानेबुझेको नेपाली भाषा त अब पक्कै बिलाउने भयो । सम्झेरै दुःख लागेको थियो ।
बिस्तारै थाहा पाएँ, हरेक बुधबार नेपालीमात्र बोल्नुपर्ने चलन रहेछ स्कुलमा । त्यसले अलिकति भए पनि आशा पलायो, आफ्नो भाषा बिलाउँदैन भन्नेमा । नेपाली कक्षा खुब मन पथ्र्यो । स्कुल जान थालेको केही दिनमै वन्दना मिसले सबैजनालाई 'दादाजी आउँदै हुनुहुन्छ, छिटोछिटो नेपाली पुस्तकालय जाऊ' भनेर हामीलाई कक्षाकोठाबाट लखेट्नुहुन्थ्यो । ढोकाबाहिर जुत्ता फुकालेर पुस्तकालयको कार्पेटमा पालैपालो चकटी बिछ्याएर कक्षाका सबै साथी एउटै गोलो घेरामा बस्थ्यौं र एकै स्वरमा भन्थ्यौं, 'नमस्ते दादाजी ।' दादाजी निकै मीठोसँग नमस्ते फर्काउनुहुन्थ्यो । हामी सबैले सँगसँगै एउटै श्लोक वाचन गथ्र्यौं । साह्रै मीठो सुनिन्थ्यो त्यो सामूहिक वाचन ।
नयाँ विद्यार्थी भएकाले मलाई ती श्लोक कण्ठ थिएनन्, मनमा हल्का ईष्र्या पनि जाग्थ्यो र अर्को सातासम्म कण्ठ पारेर स्कुल आउने अठोट पाल्थेँ । दादाजीको नरम बोल्ने भाका, माया गरेर सम्झाउने तरिका, मुस्कुराइरहने बानी र छन्दको गायन सुनेर मन आनन्दित र प्रफुल्लित हुन्थ्यो । त्यसपछि म हरेक हप्ता दादाजीको कक्षा कुरेर बस्थेँ । हामी चारपाँचजना नेपाली भाषाका लोभीहरू दौडँदै दादाजीको कक्षामा पुग्थ्यौं, अरू विद्यार्थीभन्दा पहिल्यै । दादाजी कविताहरू छन्दमा सिकाउनुहुन्थ्यो र सबैलाई पालैपालो वाचन गर्न लगाउनुहुन्थ्यो ।
कक्षा २ देखि ८ सम्म पुग्दा कविताको विषयवस्तु, छन्दका प्रकार, भाका, शैली अझै जटिल हुँदै गए । छन्द र नेपाली भाषालाई जीवित राख्नकै निमित्त कविता वाचन प्रतियोगिता हुन्थ्यो बेलाबेलामा । मेरो कक्षामा स्वरसम्राट् नारायणगोपालको जस्तै आवाज भएका एकदुईजना साथी थिए । म भने छन्द छिट्टै पक्डन्थेँ तर आवाज त्यति सुरिलो थिएन । तैपनि शुद्ध नेपाली भाषामा प्रस्टसँग वाचन गर्नसक्ने हुनाले होला, दादाजी मलाई खुब मन पराउनुहुन्थ्यो । म पनि उहाँको स्याबासी पाउने आशाले आफ्नो पालो पर्खिबस्थेँ । उहाँकै हौसला र प्रेरणाले मैले मञ्चमा पहिलोपटक कविता वाचन गरेँ । 'काम्यो लुगलुग त्यो गरिब विचरा...' वाचन गर्दा आफू पनि लुगलुग कामेको अझै याद छ मलाई । समय बित्दै जाँदा खुट्टा काम्न छाड्यो । 'गोठालो र बाघ' कविता वाचन गर्दा त आफू नै बाघ भएछु कि जस्तो लाग्थ्यो मलाई ।
निकै बेर आँखा भिजिरहे । गुडिरहेको गाडीभित्र अरू केही बोल्दै नबोली एकपछि अर्को छन्दमा दादाजीले सिकाउनुभएका भाकाहरू गुन्गुनाइरहेँ । एकदुई ठाउँमा अड्किएँ पनि । सँगै रहेकी बहिनीले सम्झाउन निकै सहयोग गरिन् । तर, सकिनन् । झट्ट सम्झिएँ- कसरी गुन्गुनाउँदा गुन्गुनाउँदै अड्किएपछि छुटेको पंक्ति सम्झाइदिनुहुन्थ्यो दादाजी । अब कसलाई सोध्ने ती पंक्तिहरू ?
म अहिले नाट्य मञ्चमा पटकपटक विभिन्न भूमिकामा अभिनय गर्छु । कहिलेकाहीँ लाग्छ, सायद बाल्यकालमा डगमगाएको मेरो आत्मविश्वासलाई त्यति बेला दादाजीले प्रोत्साहन नगरिदिनुभएको भए म अहिले एउटा कलाकार बन्न सक्दिनथेँ । मजस्तै धेरैजनामाथि दादाजीको प्रभाव गहिरो रूपमा परेको छ । दादाजीको सम्झनामा फेसबुकमा उहाँका विद्यार्थीले 'दादाका लागि छन्द' भनेर कविता वाचन गरेका भिडियो पोस्ट गरिरहेका छन् । त्यसमध्ये एकदुईजना विद्यार्थीले 'दादाजीतर्फ, उहाँको सिकाइले आफू विनयशील भएको र नेपाली भाषाप्रति आदर, रुचि जागेकोमा हार्दिक आभार र कृतज्ञता' भनी लेखेका छन् ।
दादाजीको योगदान स्कुलका विभिन्न भावनात्मक क्षणसँग पनि जोडिएका छन् । बिहानको भेलामा आँखा मिच्दै गाएको 'बनुँ सत्यवादी, पढुँ नित्य विद्या' होस् वा मीठो आवाजमा मर्मस्पर्शी भावसहित गाइएको 'गौरी' र 'दागबत्ती' वा ए-लेभलको समापन समारोहमा वाचन गरिएका चिन्तनशील बिदाइ कविता- छन्दले छोएको कुनै पनि क्षण सम्झँदा मुटु भक्कानिएर आउँछ ।
स्कुलका कुनै अनुहार त छन्दमा कविता वाचन गरेकै कारण सम्झनामा आइरहन्छन् । स्कुल छाडेको धेरै वर्षपछि दादाजीसँग भेट भयो । उहाँसँग भेट्दा 'नाम बिर्सनुभयो कि' भनी अप्ठ्यारो मान्दै सोध्थेंँ । तर, उहाँलाई सधैं मेरो नाम सम्झना हुन्थ्यो ।
अन्तिममा मैले दादाजीसँग भेट्ने अवसर पाइनँ । तर, स्कुलपछिका वर्षहरूमा मैले दादाजीबारे उति धेरै सोचेको पनि थिइनँ । सायद भेट भएको भए पनि पुराना सम्झनाका यी प्रसंग निस्किँदैन थिए ।
अब त उहाँ कुनै पनि प्रसंग नसम्झाउने गरी जानुभयो । दादाजीप्रति म जीवनभर आभारी रहनेछु । सानो हुँदा नेपाली भाषाप्रतिको मोह कायम राख्न दादाजीले निकै ठूलो भूमिका खेल्नुभयो । स्कुलको वातावरण 'घर'जस्तो बनाउन धेरै मद्दत गर्नुभयो । हाम्रो संस्कृतिलाई संरक्षण गर्न सधैं प्रोत्साहन दिनुभयो ।
दादाजीले मलाई आफ्नो बाल्यकाल र पहिचानबारे अझै गहिराइसम्म सोच्ने मौका दिनुभयो । दादाजीको यो देन जीवनभरि सम्झनेछु । मैले दादाजीबाट सिकेको छन्द सकेसम्म अरूसमक्ष पनि बाँड्ने प्रयास गर्नेछु ।
दादाजीप्रति श्रद्धासुमन ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
![Unity](https://annapurnapost.prixacdn.net/static/assets/images/unity-logo.png)