फूलको बगैंचामा हिँड्दा चमेलीको मगमग बास्नाले मन फुरुंग भएको अनुभव गर्नु भएको छ ? वा पूजाकोठामा बालेको धुप र कपुरको सुगन्धले एक किसिमको शान्ति र सकारात्मक ऊर्जा दिएको महसुस गर्नुभएको छ ? हामीमध्ये धेरैले यस्ता अनुभव गरेका छौं । सुगन्धले हाम्रो भावना, स्मरणशक्ति र शारीरिक अवस्थामा समेत प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने कुरा हाम्रो परम्परागत ज्ञान र दैनिक जीवनको हिस्सा हो । यही सुगन्धको शक्तिलाई वैज्ञानिक र व्यवस्थित रूपमा प्रयोग गरी स्वास्थ्य सुधार्ने विधिलाई ‘अरोमाथेरापी’ भनिन्छ ।
आजको व्यस्त र तनावपूर्ण जीवनशैलीमा शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यलाई सन्तुलनमा राख्न विभिन्न वैकल्पिक उपचार पद्धतिहरू लोकप्रिय भइरहेका छन् । तीमध्ये अरोमाथेरापी एक प्रमुख र प्रभावकारी विधि हो, जसले हाम्रो स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । आउनुहोस्, यसको बारेमा विस्तृत रूपमा बुझौं ।
के हो अरोमाथेरापी ?
अरोमाथेरापी एक प्रकारको समग्र स्वास्थ्य उपचार पद्धति हो । जसमा विभिन्न प्रकारका वनस्पति, फूल, बोक्रा, पात र जराबाट निकालिएको सुगन्धित तेलको प्रयोग गरिन्छ । यो केवल राम्रो बास्नाका लागि मात्र होइन, यसको उद्देश्य शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक स्वास्थ्यलाई सुधार्नु हो ।
यो कुनै नयाँ आविष्कार होइन । हजारौं वर्ष पहिलेदेखि नै प्राचीन मिश्र, चीन र भारतका सभ्यताहरूले विभिन्न रोगको उपचार र धार्मिक अनुष्ठानहरूमा सुगन्धित जडीबुटी र तेलहरूको प्रयोग गर्दै आएका थिए । हाम्रो नेपाली समाजमा पनि विभिन्न जडीबुटी, जस्तैः टिम्बुर, पुदिना, बोझो आदिको प्रयोग घरेलु उपचारका लागि गरिन्थ्यो, जुन अरोमाथेरापीको एक परम्परागत स्वरूप हो । आजको अरोमाथेरापी त्यही प्राचीन ज्ञानको एक आधुनिक र परिष्कृत रूप हो ।
यसले कसरी काम गर्छ ?
अरोमाथेरापीले मुख्यतया दुई तरिकाले काम गर्छः
१. सुँघ्ने माध्यमबाट : जब हामी कुनै सुगन्धित तेलको बास्ना लिन्छौं, त्यसका सूक्ष्म अणुहरू हाम्रो नाक हुँदै मस्तिष्कको ‘लिम्बिक प्रणाली’मा पुग्छन् । लिम्बिक प्रणाली हाम्रो मस्तिष्कको त्यो भाग हो, जसले भावना, स्मरणशक्ति, मुड र व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्छ । सुगन्धको अणुले यो प्रणालीलाई उत्तेजित गर्दा हाम्रो शरीरमा विभिन्न हर्मोन र न्युरोट्रान्समिटर (जस्तैः सेरोटोनिन र डोपामाइन) को उत्पादनमा प्रभाव पर्छ, जसले गर्दा तनाव कम हुने, मन शान्त हुने वा ऊर्जा मिल्ने जस्ता अनुभव हुन्छन् । उदाहरणका लागि, ल्याभेन्डरको सुगन्धले स्नायु प्रणालीलाई शान्त पार्छ र निद्रा लाग्न मद्दत गर्छ ।
२. छालाको माध्यमबाट : जब सुगन्धित तेललाई मसाज वा अन्य तरिकाले छालामा लगाइन्छ, यसका औषधीय गुण भएका अणुहरू छालाबाट सोसिएर रगतमा मिसिन्छन् । रगतको माध्यमबाट ती अणुहरू शरीरका विभिन्न अंगमा पुग्छन् र दुखाइ कम गर्ने, सुन्निएको घटाउने वा संक्रमणसँग लड्ने जस्ता काम गर्छन् । जस्तै, युकालिप्टसको तेल छातीमा लगाउँदा यसले श्वासप्रश्वासको समस्यामा राहत दिन्छ ।
अरोमाथेरापीका प्रमुख फाइदाहरू
तनाव र चिन्ता कम गर्नः ल्याभेन्डर, क्यामोमाइल र चन्दनजस्ता तेलले मानसिक तनाव, बेचैनी र डिप्रेसनका लक्षणहरू कम गर्न मद्दत गर्छन् ।
गहिरो निद्राका लागिः निद्रा नलाग्ने समस्या भएकाहरूका लागि ल्याभेन्डरको तेल निकै उपयोगी मानिन्छ । सुत्नुअघि सिरानीमा केही थोपा राख्दा वा डिफ्युजरमा प्रयोग गर्दा गहिरो निद्रा लाग्न मद्दत पुग्छ ।
शारीरिक दुखाइमा राहतः पुदिना र युकालिप्टसको तेलले टाउको दुखेको, मांसपेशीको दुखाइ र जोर्नीको दुखाइमा आराम दिन्छ । तोरीको तेलमा लसुन र ज्वानो फुराएर मालिस गर्ने हाम्रो पुरानो चलन पनि यसकै एक उदाहरण हो ।
श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्याः चिसो लागेको, रुघाखोकी वा पिनास ( भएको अवस्थामा युकालिप्टस वा टी ट्री तेलको बाफ लिनु निकै फाइदाजनक हुन्छ । यसले बन्द नाक खोल्न र कफ निकाल्न मद्दत गर्छ ।
पाचन प्रणालीमा सुधारः पुदिना, अदुवा र सौंफको तेलले पेट दुख्ने, ग्यास्ट्रिक र अपचजस्ता समस्यामा राहत दिन सक्छ ।
छालाको हेरचाहः टी ट्री तेलमा एन्टिब्याक्टेरियल गुण हुने भएकाले डन्डिफोर नियन्त्रण गर्न र कागतीको तेलले छालालाई चम्किलो बनाउन मद्दत गर्छ ।
अरोमाथेरापीको प्रयोग र सावधानी
काठमाडौं, पोखराजस्ता सहरी क्षेत्रमा स्पा, वेलनेस सेन्टर र योग स्टुडियोहरूमा अरोमाथेरापीको प्रयोग बढ््दो छ । तर, यसलाई घरमै पनि सजिलै प्रयोग गर्न सकिन्छ । यद्यपि, केही कुरामा ध्यान दिनु अत्यन्त जरुरी छ ।
सधैं पातलो बनाएर प्रयोग गर्नुहोस् : सुगन्धित तेलहरू निकै गाढा हुन्छन् । यसलाई सीधै छालामा लगाउँदा पोल्ने वा एलर्जी हुन सक्छ । त्यसैले, यसलाई नरिबलको तेल, तोरीको तेल वा बदामको तेलजस्ता ‘क्यारियर तेल’सँग मिसाएर मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ ।
गुणस्तरमा ध्यान दिनुहोस् : बजारमा पाइने सबै सुगन्धित तेल शुद्ध हुँदैनन् । सस्तो मूल्यमा पाइने कृत्रिम सुगन्धले फाइदाको सट्टा हानि गर्न सक्छ । त्यसैले, विश्वसनीय ब्रान्डको १०० प्रतिशत शुद्ध र प्राकृतिक तेलमात्र किन्नुहोस् ।
विशेषज्ञको सल्लाह लिनुहोस् : गर्भवती महिला, स्तनपान गराउने आमा, बालबालिका र दम वा एलर्जीजस्ता गम्भीर स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिहरूले अरोमाथेरापी प्रयोग गर्नुअघि चिकित्सक वा प्रमाणित अरोमाथेरापिस्टको सल्लाह लिनु अनिवार्य छ ।
यो सहायक उपचार हो, मुख्य होइनः अरोमाथेरापीले धेरै स्वास्थ्य समस्यामा राहत दिए पनि यो कुनै गम्भीर रोगको मुख्य उपचारको विकल्प होइन । यो चिकित्सा उपचारलाई सघाउने एक सहायक पद्धति मात्र हो ।
सुगन्धको शक्ति केवल एक भावनात्मक अनुभवमात्र होइन, यो विज्ञानमा आधारित एक शक्तिशाली उपचार विधि पनि हो । अरोमाथेरापीले हामीलाई प्रकृतिसँग जोड्दै हाम्रो शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यलाई सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ । यो हाम्रो आफ्नै परम्परागत ज्ञान र जडीबुटीको प्रयोगको एक आधुनिक प्रतिबिम्ब हो । सही जानकारी र सावधानी अपनाएर यसको प्रयोग गर्न सकेमा हामीले आफ्नो व्यस्त जीवनमा तनाव व्यवस्थापन गर्न र स्वस्थ रहन एक प्रभावकारी प्राकृतिक उपाय अपनाउन सक्छौं ।
—राजेश फैंजू
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
