काठमाडौं : अचानक र अप्रत्याशित रूपमा हुने पहिरो र हिमपहिरोले प्रत्येक वर्ष हजारौंको ज्यान लिन्छन् र अर्बौं डलरको क्षति पुर्याउँछन् । के हामी यी घटनाहरू आउनु अघि नै देख्न सक्छौं ? नेपालको मध्यभागमा रहेको किमटाङ गाउँ वरिपरि केही संकेतहरू छन् जसले केही गडबडी भइरहेको देखाउँछ । घरका सिँढीहरूमा चिरा देखिन्छ, रूखहरू असामान्य ढङ्गले ढल्किएका छन्–जमिन चलिरहेको छ भन्ने प्रमाण ।
‘यो राम्रो होइन’, मेलबर्न विश्वविद्यालयकी गणितज्ञ एन्तोनेट टोरडेसिलास भन्छिन्, ‘जब उनी भिडियो कलमार्फत किमटाङको माथिबाट खिचिएको दृश्य देखाउँछिन् । त्यहाँ एउटा ठूलो रातो क्षेत्र देखिन्छ, जुन कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआइ) प्रणालीले बनाएको नक्सा हो ।
एआईले गाउँको मुनि रहेको अस्थिर क्षेत्र पहिचान गरी त्यसलाई रातो रंगले देखाएको छ, जसले त्यहाँ ठूलो पहिरोको उच्च जोखिम रहेको जनाउँछ ।
‘उनीहरूको गाउँ वास्तवमा ढलानमा बसेको छ’, टोरडेसिलास भन्छिन् । पहिरोहरू अचानक हुने विपत्ति जस्तो लागे पनि, स्याटेलाइट छविहरूले जमिन सर्न थालेको संकेत दिन सक्छन्–कहिलेकाहीँ केही दिन, हप्ता वा वर्षअघि नै । जमिनका कणहरू बिस्तारै छुट्टिन थाल्छन् । टोरडेसिलास भन्छिन्, ‘जमिनका कणहरू मानौं नाचिरहेका छन्, कुनै अदृश्य तालमा ।’
नेपाल जस्ता जोखिमयुक्त क्षेत्रमा जीवन जोखिममा छ । तर एआईले दिएको चेतावनी एक अवसर पनि हो–मानिसहरूको जीवन जोगाउने । पहिरोहरू जलवायु परिवर्तन र मानव गतिविधिहरू (जस्तै निर्माण र खानी) का कारण बढ्दै गएका छन् । अमेरिकामा मात्र प्रत्येक वर्ष २५–५० जनाको मृत्यु पहिरोका कारण हुन्छ । विश्वभर हजारौं मानिसको ज्यान जान्छ ।
नेपालमा पनि पहिरोको जोखिम उच्च छ । सन् २०२५ अक्टोबरमा आएको पहिरोले करिब ६० जनाको ज्यान लिएको थियो । स्याटलाइट वा जमिनमा राखिएका सेन्सरबाट यस्तो क्षेत्र निगरानी गर्न सकिन्छ, तर त्यस्तो विशाल डाटालाई मानिसले मात्र विश्लेषण गर्नु ‘मानव क्षमताभन्दा बाहिर’ हुन्छ, टोरडेसिलास भन्छिन् । त्यसैले एआई (विशेष गरी मेशसन लर्निङ) प्रयोग गरिन्छ । ‘हामी पहिरो कसरी हुन्छ भन्ने भौतिक ज्ञान प्रयोग गरेर एआईलाई मार्गदर्शन गर्छौं’, उनी भन्छिन् ।
किमटाङका बासिन्दाहरूलाई यसले सहयोग पुर्याउन सक्छ । २०१९ मा उनीहरूलाई नजिकैको पहिरोपछि स्थानान्तरण गरिएको थियो। तर अहिले उनीहरू बसिरहेको स्थान पनि अत्यन्त अस्थिर क्षेत्र भएको पाइएको छ । यो जानकारी युरोपेली स्याटेलाइट Sentinel–१ बाट प्राप्त भएको हो, जसले जमिनमा रेडार प्रयोग गरेर अत्यन्त सूक्ष्म परिवर्तनहरू पत्ता लगाउँछ ।
सन् २०२५ जनवरीको ताजा तस्बिर अनुसार हालसम्म कुनै पहिरो भएको छैन । तर एआई विश्लेषणले अधिकारीहरूलाई जोखिमबारे सचेत गराएको छ र सम्भावित उद्धार योजना बनाउन मद्दत पुर्याएको छ । एआईले विद्यालय जस्ता सुरक्षित स्थान पनि पहिचान गरेको छ, जुन आपतकालीन अवस्थामा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
यस्तै प्रविधि बेलायतमा पनि प्रयोग भइरहेको छ, जहाँ ३ लाख ढलानहरू अध्ययन गरेर ३ हजार ढलान सक्रिय रूपमा सर्ने पाइएको छ । यी साना आन्दोलनहरू भविष्यमा ठूलो पहिरोको संकेत हुन सक्छन् । यस्ता प्रणालीहरूले रेलमार्ग, सडक र पूर्वाधार जोगाउन पनि मद्दत गर्छन् ।
अर्कोतर्फ, एआई प्रयोग गरेर हिमपहिरो पत्ता लगाउने प्रणाली पनि विकास भइरहेको छ । तर हालका प्रणालीहरूमा अझै धेरै ‘गलत चेतावनी’ आउने समस्या छ । जलवायु परिवर्तनले पहाडका स्थायी हिउँलाई अस्थिर बनाउँदैछ, जसले पहिरो र हिमपहिरोको जोखिम अझ बढाउँछ ।
कोलम्बियामा गरिएको अर्को अध्ययनले पहिरोको जोखिम पुनः मूल्याङ्कन गरेर कतिपय स्थानहरू वास्तवमा सुरक्षित हुन सक्ने देखाएको छ । शोधकर्ताहरूका अनुसार, पहाडहरू स्थिर देखिए पनि तिनीहरू निरन्तर अत्यन्तै सुस्त गतिमा चलिरहेका हुन्छन् । ‘यही कारणले एआईले यस्तो परिवर्तन पहिचान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ’, टोरडेसिलास भन्छिन् । अब उनी नेपालका पहाडहरू हेर्दा पहिले जस्तो महसुस गर्दिनन्–उनलाई ती पहाडहरू स्थिर होइन, तर निरन्तर गतिमा रहेको महसुस हुन्छ ।’ बीबीसीबाट
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
