इरान–इजरायल–अमेरिका युद्धले जीवनयापन खर्च बढाउँदै, यी हुन् बुझ्नु पर्ने कुराहरु

काठमाडौं : इरान–इजरायल–अमेरिकाबीचको दुई सातादेखिको युद्धले खाडी मुलुक मात्र नभई नेपालीको जनजीवन समेत प्रभावित बन्न थालेको छ । मध्यपूर्वी देशमा जारी अशान्तिका कारण विशेष गरी तेल आपूर्तिमा संकट देखिन थालेको छ ।

जसको असर छिमेकी देश भारत मात्र नभई नेपालीहरुको भान्सामै परिसकेको छ । अहिले नेपालमा खाना पकाउने ग्यासको अभाव देखिइसकेको छ । इरानसँगको युद्ध जटिल छ । मध्यपूर्वको द्वन्द्वले तपाईंको आर्थिक स्थितिमा किन असर गर्छ भन्ने कुरा तीन साधारण तथ्यमा बुझ्न पर्ने हुन्छ। 
–तेलको मूल्य स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः नखुलेसम्म उच्च रहिरहनेछ ।

जान्नु पर्ने कुराहरु 
स्ट्रेट अफ होर्मुज : तेल बजारलाई मात्र एक कुरा चासो लाग्छ–स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः खुल्नु । बाँकी सबै कुरा त आवाज मात्र हो । बिहीबार, ३२ राष्ट्रहरूले बजारमा ४०० मिलियन ब्यारेल तेल रिलिज गर्ने घोषणा गरेको एक दिनपछि, तेलको मूल्य ४१०० प्रति ब्यारेल माथि उठ्यो । यो मूल्य त्यसअघि राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सोमवार युद्ध चाँडै समाप्त हुने बताएका बेला तल रहेको थियो । यो पूर्वानुमान अब अत्यन्तै आशावादी देखिन्छ ।

इरान स्ट्रेटको नियन्त्रणमा छ । यो संकीर्ण जलमार्गबाट विश्वको २० प्रतिशत तेल ओसारपसार हुन्छ । इरानको नयाँ सुप्रीम कमाण्डर मोज्ताब खामेनीले पहिलो सार्वजनिक सन्देशमा बिहीबार भने, ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज ‘दबाबको उपकरण’ को रूपमा बन्द रहनेछ ।’

अमेरिकी ऊर्जा सचिव क्रिस राइटले सीएनबीसीसँग भने कि–अमेरिकी नौसेना तेल ट्याङ्करलाई स्ट्रेटमार्फत सुरक्षा साथ लैजान सुरु गर्न हप्ताहरू लाग्नेछ । अन्तर्राष्ट्रिय तेल ट्याङ्करहरू पर्शियन गल्फमा रोकिएका बेला, इरानले आफ्नो तेल निरन्तर पठाइरहेको छ, किनभने त्यस मार्गमा केवल उनीहरूको जहाजहरू यात्रा गर्न सक्छन् ।

यसले इरानलाई ठूलो तेल राजस्व गुमाउन नपरी समय लिन सक्षम बनाउँछ, जबकि विदेशी विपक्षीहरूले सम्भावित ठूलो आर्थिक असर भोगिरहेका छन् । यदि युद्ध आजै सकियो भने पनि, स्ट्रेट सञ्चालनमा फर्कन १–३ महिना लाग्न सक्ने प्उभिच का मुख्य कच्चा तेल विश्लेषक होमायुन फलाकशाही बताउँछन् । सयौं जहाजहरूलाई सुरक्षित मार्गका लागि समायोजन गर्न र प्रमुख तेल उत्पादकहरूले क्षतिग्रस्त सुविधाहरू मर्मत गर्न समय लाग्नेछ ।

अवधि महत्वपूर्ण
जति लामो समयसम्म यो युद्ध जारी रहन्छ, तपाईंको खर्चहरु उति नै बढ्ने छन् । यदि स्ट्रेट पुनः नखुले तेलको मूल्य ४१५० प्रति ब्यारेल पुग्न सक्ने पूर्वाधार पूँजी सल्लाहकार हटफिल्ड बताउँछन् । तेलको मूल्य बढ्दा, पेट्रोल ४४ प्रति ग्यालनतिर जान्छ । तपाईंको कारमा तेल भर्ने बेला खर्च बढ्छ ।

डिजेल ४५ प्रति ग्यालनतिर बढ्दैछ । सामान ढुवानी गर्ने ट्रकिङ कम्पनीहरूले इन्धनको अतिरिक्त शुल्क थप्ने छन् । केही कम्पनीहरूले, जस्तै फेडएक्स (अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी र पार्सल सेवा कम्पनी) पहिले नै थपिसकेका छन् ।

कम्पनीहरूले यो खर्च आफैं वहन गर्दैनन् । उनीहरूले पहिले नै ट्रम्पको ट्यारिफ भुक्तानी गरिसकेका छन् र थप मुनाफा कमाउने प्रयास गर्ने इच्छा छैन । जेपी मोर्गन (अन्तर्राष्ट्रिय वितीय सेवा कम्पनी) ले यस वर्ष उपभोक्ताहरूले ८० प्रतिशत ट्यारिफको मूल्य वहन गर्ने अनुमान गरेको छ ।

दुग्धजन्य, फलफूल, तरकारी, माछा जस्ता खाद्यबस्तुको मूल्य पहिले बढ्ने छ । त्यसपछि हवाई भाडा पनि बढ्न सक्छ । तर, यदि इन्धनको मूल्य उच्च रहिरह्यो भने, धेरै वस्तुहरूको ढुवानी गर्ने मूल्य बढ्नेछ ।

आर्थिक चिन्ता
अमेरिकी अर्थतन्त्र स्वस्थ छ, तर अलिकति अस्थिर छ । गत वर्षको मेदेखि अर्थतन्त्रले १९,००० रोजगारी गुमाइसकेको छ । मुख्य तेल मूल्य झट्काले सधैं आर्थिक उत्पादन कम गर्छ । जस्तैः १९७३ तेल संकट, १९९० गल्फ युद्ध तेल झट्का, २००८ विश्व आर्थिक संकट । लामो समयसम्म मूल्य झट्का भए व्यवसायहरूलाई जागिरमा कटौती गर्न बाध्य बनाउन सक्छ, बजार घटाउन सक्छ र उपभोक्ता खर्च घटाउन सक्छ (अमेरिकी अर्थतन्त्रको दुई–तिहाइ उपभोगकर्ताको खर्चबाट चल्छ) ।

अघिल्लो पटक तेलको मूल्य उच्च भयो–२०२२ मा रूसले युक्रेनमा आक्रमण गरेपछि । अमेरिकी रोजगारी बजार बलियो थियो । अहिले त्यस्तो अवस्था छैन । व्यवसायहरू पहिले नै ट्यारिफ र एआइको कारण चिन्तित छन् । अब उनीहरूले मूल्य झट्कासँग सामना गर्नुपर्छ। यस कारण, गोल्डम्यान साच्सका अर्थशास्त्रीहरूले यस हप्ता मुद्रास्फीति र बेरोजगारीको पूर्वानुमान बढाए र यस वर्ष मन्दीको जोखिम २० प्रतिशतबाट २५ प्रतिशत पुर्‍याए ।