कांग्रेस बदल्ने कि आफैं बदलिने ?

नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको मेरुदण्ड मानिएको नेपाली कांग्रेस आज आफ्नै आन्तरिक द्वन्द्व, नेतृत्व संकट र दिशाहीनताको आरोपसँग जुधिरहेको छ। परिवर्तनको नारा, पुस्तान्तरणको बहस र संगठन सुदृढीकरणको प्रतिबद्धता बारम्बार दोहोरिँदै आएका छन्, तर व्यवहारमा देखिने चित्र फरक छ। यही पृष्ठभूमिमा कांग्रेस नेता गगन थापाको भूमिका, उनको राजनीतिक शैली र उनले अघि सारेको ‘कांग्रेस बदल्ने’ अभियान स्वाभाविक रूपमा बहसको केन्द्र बनेको छ। प्रश्न उठेको छ— कांग्रेस बदल्न खोज्ने गगन आफैं कति बदलिए ?

गगन नेपाली राजनीतिमा ऊर्जा, स्पष्ट वक्तव्य र युवापुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्ने नेताका रूपमा स्थापित छन्। उनले विगत केही वर्षदेखि पार्टीभित्र सुधार, पारदर्शिता र नयाँ नेतृत्वको आवश्यकता औंल्याउँदै आएका छन्। तर परिवर्तनको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिबाट अपेक्षा केवल भाषण होइन, व्यवहारमा पनि देखिने रूपान्तरण हो। कांग्रेसको विशेष महाधिवेशन र त्यसपछिका गतिविधिले भने गगनको राजनीतिक अभ्यासमाथि प्रश्न उठाएका छन्। यदि परिवर्तनको नाममा निर्णयहरू व्यक्तिगत धारणा, समूहगत स्वार्थ वा अहंकारले निर्देशित हुन्छन् भने त्यो परिवर्तनको मार्ग होइन, पुरानै प्रवृत्तिको नयाँ रूप मात्र हो।

गत फागुन २१ गते सम्पन्न निर्वाचनमा टिकट वितरणको विवादले यस बहसलाई अझ चर्काएको छ। फागुन २१ को निर्वाचनमा देखिएको भनिएको ‘निषेधको राजनीति’ले कांग्रेसभित्र गहिरो दरार उजागर ग¥यो। पार्टीका निवर्तमान सभापति शेरबहादुर देउवा, शशांक कोइराला, नारायण खड्का, पूर्णबहादुर खड्का, धनराज गुरुङ, रामहरि खतिवडालगायतलाई टिकट वितरणमा किनारा लगाइएको भन्ने आरोपले उनको समावेशी नेतृत्वको दाबीलाई कमजोर बनायो। लोकतान्त्रिक पार्टीभित्र फरक मत हुनु स्वाभाविक हो, तर त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने तरिका नै नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा हो। यदि फरक मत राख्नेहरूलाई अवसरबाट वञ्चित गरिन्छ भने त्यसले पार्टीभित्र अविश्वास बढाउँछ र एकताको आधार कमजोर बनाउँछ।

निर्वाचनपछि संसदीय दलको नेता चयन गर्न नसक्नु अर्को संकेत हो कि आन्तरिक सहमति निर्माणमा कमजोरी छ। गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माजस्ता परिवर्तनको नेतृत्व गर्ने भनिएका नेताबीच सहमति जुट्न नसक्नुले प्रश्न उठाउँछ— यदि एउटै धारभित्र एकता कायम गर्न सकिँदैन भने पार्टीलाई कसरी एकताबद्ध बनाउने ? राजनीतिमा दृष्टिकोण जति महत्वपूर्ण हुन्छ, सहमति र समन्वयको क्षमता त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ। यही क्षमताको अभाव देखिँदा परिवर्तनको एजेन्डा कमजोर देखिन्छ।

गगनमाथि उठेको अर्को आलोचना उनको राजनीतिक सम्बन्ध र प्राथमिकतासँग जोडिएको छ। परिवर्तनको कुरा गर्ने नेताले किन अर्जुननरसिंह केसीजस्ता पुराना शक्ति संरचनासँग निकटता कायम राखिरहेका छन् भन्ने प्रश्न उठ्नु अस्वाभाविक होइन। राजनीतिमा सम्बन्ध र सहकार्य आवश्यक हुन्छ, तर जब त्यो सम्बन्धले नै परिवर्तनको सन्देशलाई कमजोर बनाउँछ, तब नेतृत्वको विश्वसनीयता प्रभावित हुन्छ। परिवर्तनको दाबी गर्ने व्यक्तिले आफ्ना निर्णय र सम्बन्ध दुवैमा स्पष्टता र सन्तुलन देखाउनुपर्छ। पारदर्शिताको सवाल पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। विशेष महाधिवेशनको खर्चको स्रोतबारे उठेका प्रश्नहरू सामान्य होइनन्। जनतासँग पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको माग गर्ने नेताले आफैं त्यसको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

यदि खर्चको स्रोत स्पष्ट पार्न सकिँदैन भने त्यसले शंका र अविश्वास जन्माउँछ, जसको असर दीर्घकालीन रूपमा राजनीतिक विश्वसनीयतामा पर्छ। राजनीति केवल नीतिको खेल होइन, विश्वासको पनि खेल हो। निर्वाचन रणनीतिमा देखिएको कमजोरीले पनि गगनको नेतृत्व क्षमतामाथि प्रश्न खडा गरेको छ। आफ्नो स्थापित आधार क्षेत्र काठमाडौं–४ जस्तो सुरक्षित क्षेत्र छाडेर अन्यत्र ध्यान केन्द्रित गर्नु साहसिक निर्णय हुन सक्छ, तर त्यसको परिणाम पनि विचार गर्नुपर्छ। नेतृत्वले जोखिम लिनुपर्छ, तर त्यो जोखिम योजनाबद्ध र दीर्घदृष्टिसहित हुनुपर्छ। अन्यथा, त्यसले व्यक्तिगत छविसँगै पार्टीको समग्र प्रदर्शनमा असर पार्छ। युवा पुस्ताको समर्थन गगन थापाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। तर समर्थन मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई परिणाममा रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ।

युवाले अपेक्षा गर्छन्— निष्पक्षता, पारदर्शिता र स्पष्ट दिशा। यदि यी तत्वहरू व्यवहारमा देखिँदैनन् भने समर्थन विस्तारै घट्न सक्छ। इतिहासले देखाएको छ कि जनसमर्थन टिकाइराख्न शब्दभन्दा काम महत्वपूर्ण हुन्छ। आज कांग्रेसभित्र देखिएको विभाजन केवल व्यक्तिहरूको टकराव होइन, सोच र शैलीको टकराव पनि हो। एकातिर परम्परागत नेतृत्व छ, जसले अनुभव र स्थायित्वको प्रतिनिधित्व गर्छ। अर्कोतिर परिवर्तनको पक्ष छ, जसले नयाँ सोच र ऊर्जा बोकेको छ। तर यी दुईबीचको दूरी बढ्दै जाँदा पार्टी कमजोर बन्दै जान्छ। यदि गगन थापाजस्ता नेताहरूले समावेशी र सहमतिको राजनीति अँगाल्न सकेनन् भने परिवर्तनको अभियान अधुरो रहनेछ।

कांग्रेसको भविष्य आजको निर्णयमा निर्भर छ। यदि नेतृत्वले व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा र समूहगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन्छ भने आगामी निर्वाचनमा पार्टीले ठूलो मूल्य चुकाउनु पर्नेछ। तर यदि आत्ममूल्यांकन गर्दै नेतृत्वले आफ्ना कमजोरी सुधार्न सके भने अझै पनि सुधारको सम्भावना छ। गगन थापाका लागि पनि यही क्षण निर्णायक हो। उनले उठाएका प्रश्नहरू गलत होइनन्, तर ती प्रश्नहरूको उत्तर उनले आफ्नै व्यवहारबाट दिनुपर्छ। अन्ततः कांग्रेस बदल्ने यात्रा कुनै एक व्यक्तिको प्रयासले सम्भव हुँदैन। यो सामूहिक जिम्मेवारी हो, जसमा नेतृत्व, कार्यकर्ता र समर्थक सबैको भूमिका हुन्छ। तर नेतृत्वले नै दिशा देखाउने भएकाले गगन थापाजस्ता नेताहरूले आफूलाई बदल्न सके भने मात्र पार्टी बदल्ने अभियान विश्वसनीय बन्न सक्छ। अन्यथा ‘कांग्रेस बदल्ने’ नारा केवल राजनीतिक भाषणमा सीमित हुनेछ, र वास्तविकता भने उही पुरानै ढाँचामा अल्झिरहनेछ।

निष्कर्ष : गगन कांग्रेसभित्र आशा र ऊर्जाका प्रतीक हुन्, तर उनी अहिले आफ्नै राजनीतिक जीवनको कठिन अग्निपरीक्षामा उभिएका छन्। कांग्रेस बदल्ने उनको एजेन्डा तब मात्र सार्थक र सर्वस्वीकार्य हुनेछ, जब उनी स्वयम् संकीर्ण समूहगत घेरा र ‘निषेधको राजनीति’बाट माथि उठेर एक साझा र परिपक्व नेताका रूपमा प्रस्तुत हुनेछन्। केवल ओझिलो भाषण र क्रान्तिकारी नाराले मात्रै दशकौंदेखि जकडिएको पार्टीको संरचनागत जडता तोड्न सकिँदैन; त्यसका लागि व्यावहारिक पारदर्शिता, आन्तरिक लोकतन्त्रको सम्मान र सबै पक्षलाई समेट्न सक्ने उच्च समन्वयकारी क्षमता अपरिहार्य छ।

पार्टीभित्रको असन्तुष्टिलाई व्यवस्थापन गर्न नसक्नु र आफ्नै विचार समूहका समकालीन साथीहरूसँग समेत बलियो एकता कायम गर्न चुक्नुले उनको ‘रूपान्तरण’को नारामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। अब गगनका लागि ‘कांग्रेस बदल्ने’ दाबी गर्नुभन्दा पनि आफू बदलिएको प्रमाण व्यवहारबाटै दिनु ठूलो चुनौती हो। यदि उनले आत्मसमीक्षासहित व्यक्तिगत महत्वाकांक्षालाई त्यागेर पार्टीको बृहत्तर हितका लागि साझा गोरेटो कोर्न सके भने मात्रै कांग्रेसको पुनर्जागरण सम्भव छ। अन्यथा, रूपान्तरणको यो चर्को बहस इतिहासको एउटा थप असफल प्रयासमा मात्र सीमित हुने जोखिम रहन्छ।