भेटियो दुर्लभ रक्त समूह, के अर्को रक्त समूहको रगत लिन वा दान गर्न मिल्छ ?

काठमाडौं : तपाईंले ‘ए’, ‘बी’, ‘ओ’ र ‘आरएच’जस्ता रक्त समूहबारे सुन्नुभएको होला। यी बाहेक केही दुर्लभ रक्त समूह पनि छन्। तर  भारतमा एउटा नयाँ रक्त समूह पत्ता लागेको छ। यसको नाम सीआरआईबी हो।

सीआरआईबीमा ‘सी’ले क्रोमर ( क्रोमर अर्थात् सीएच)  लाई जनाउँछ। यो ४७ रक्त समूहमध्ये एक हो। ‘आई’ले भारतलाई जनाउँछ भने र ‘बी’ले बेंगलुरुलाई जनाउँछ। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा यो बेंगलुरु नजिकै एक महिलामा पाइएको रक्त समूह हो।

यो रक्त समूह दुर्लभ मानिएको छ। ३८ वर्षीया महिलाको मुटुको शल्यक्रियाका क्रममा  डाक्टरहरूले रक्तक्षेपण आवश्यक परेमा एक वा दुई बोतल रगत तयार राख्ने सामान्य प्रक्रिया पनि पालना गरेनन्। किनभने विशेषज्ञहरूले महिलाको रक्त समूह पहिचान गर्न सकेनन्।

यो घटनाको ११ महिना पछि डा. अंकित माथुरले शल्यक्रियाको दिन सम्झन्छन् र राहत महसुस गर्छन्। यो शल्यक्रिया कुनै अतिरिक्त रक्तक्षेपण बिना सफलतापूर्वक सम्पन्न भयो।

डा. अंकित माथुर बेंगलुरुको रोटरी–टीटीके ब्लड सेन्टरका अतिरिक्त मेडिकल निर्देशक हुन्। उनी कोलारको आरएल जलप्पा अस्पतालका डाक्टरहरूको मुख्य सम्पर्क व्यक्ति थिए। मुटुको समस्याका कारण महिलालाई यही अस्पतालमा शल्यक्रिया गर्न सल्लाह दिइएको थियो।

अन्य रक्त समूह भन्दा फरक

डा.अंकित माथुरले बीबीसीलाई भने,‘महिलाको रगत समूह अन्य कुनै पनि रगत समूहसँग मेल खाँदैनथ्यो। हामीले यसलाई अन्य रगत समूहसँग मिसाएर परीक्षण गर्यौं तर यसले हरेक पटक प्रतिक्रिया गरिरहेको थियो।’

उनले थप भने, ‘यसपछि हामीले उनको परिवार भित्र खोज्न थाल्यौं। हामीले परिवारका २० जना सदस्यको रगतको नमुना लियौँ। सबैले हामीलाई सहयोग गरे। तैपनि कसैको रगत उनको रगतसँग मेल खाएन।’

यसपछि अर्को विकल्प भनेको रगतको नमुना बेलायतको ब्रिस्टलमा रहेको अन्तर्राष्ट्रिय रक्त समूह सन्दर्भ प्रयोगशाला (आईबीआरजीएल)मा पठाउनु थियो।

यो त्यही प्रयोगशाला हो जहाँ विश्वभरबाट रगतका नमुना अन्य रक्त समूहसँग मेल खान्छ कि भनेर जाँच गर्न पठाइन्छ।  

डा. अंकित माथुरले भने, ‘यसको पूर्ण विश्लेषण गर्न आईबीआरजीएललाई १० महिना लाग्यो। फेब्रुअरी–मार्चमा आईबीआरजीएलले बिरामीको रगतमा एक अद्वितीय एन्टिजेन रहेको जवाफ पठाए।

यसपछि यो जानकारी इन्टरनेशनल सोसाइटी अफ ब्लड ट्रान्सफ्युजन (आईएसबीटी) लाई पठाइएको थियो। यहाँ रातो रक्त कोशिका इम्युनोजेनेटिक्स र टर्मिनोलोजी समूहका विशेषज्ञहरू छन्। उनीहरूले सीआरआईबी नामलाई अनुमोदन गरे।’

यस वर्ष जुनमा इटालीको मिलानमा आयोजित आईएसबीटीको ३५ औँ सम्मेलनमा यसको आधिकारिक घोषणा गरिएको थियो।

दुर्लभ जीन 

व्यक्तिको रक्त समूह उसको आमाबाबुको जीनमा निर्भर गर्दछ। त्यसो भए के यस महिलाको मामलामा आनुवंशिक संरचनामा कुनै समस्या थियो ?
यसबारे डा. माथुर भन्छन्,‘हामीले सोचेका थियौँ कि परिवारको कम्तीमा एक सदस्यमा यो एन्टिजेन हुनेछ। तर हामीले पत्ता लगायौं कि परिवारमा कसैमा पनि यो एन्टिजेन थिएन।’

एन्टिजेन एक प्रकारको प्रोटिन हो जुन शरीरमा जताततै पाइन्छ।

डा. माथुर भन्छन्,‘जब शरीरमा कुनै चीज बन्छ, त्यसको पूर्ण जानकारी वा कोडिङ आमाबाबु दुवैबाट आउँछ। आधा जानकारी बुबाको जीनबाट आउँछ। यदि यसमा कुनै कमी छ भने  त्यो आमाको तर्फबाट पूरा हुन्छ। त्यसैगरी यदि आमाको तर्फबाट जीनमा कुनै कमी छ भने त्यो बुबाले पूरा गर्नुहुन्छ।’

उनले यस अवस्थामा आधा मात्र जानकारी पाइएको बताए। परिवारका सदस्यको रक्त समूह पूर्णतया फरक रहेको उनको भनाइ छ। त्यसैले यो एन्टिजेन क्रोमर भएको उनले बताए। 

डा. अंकित माथुरले भने, ‘अहिलेसम्म क्रोमर रक्त समूह प्रणालीमा २० वटा एन्टिजेन पहिचान भइसकेका छन्। सीआरआईबी अब यस प्रणालीको २१ औँ एन्टिजेन बनेको छ।’

आपतकालीन अवस्थामा यस्ता बिरामीलाई के हुन्छ ?
कोलारकी यी महिला बिरामी जस्ता बिरामीका लागि कुनै पनि आपतकालीन अवस्थामा  सुरक्षित छैन। यदि कुनै व्यक्तिमा यी प्रोटिन  छैनन् र उसलाई सामान्य तरिकाले रक्तक्षेपण दिइयो भने उसको शरीरले यसलाई विदेशी तत्व ठान्छ र यसलाई नष्ट गर्न एन्टिबडी उत्पादन गर्छ।

डा. अंकित माथुर भन्छन्,‘यस्तो अवस्थामा कुनै विकल्प छैन। जबसम्म हामी परिवार भित्र सीआरआईबी प्रकारको रक्त समूह भएको कोही भेट्दैनौँ।’

उनी थप भन्छन्, ‘अर्को विकल्प भनेको डाक्टरले शल्यक्रिया गर्नुअघि बिरामीको आफ्नै रगत सङ्कलन गर्नु हो। आपतकालीन अवस्थामा बिरामीलाई उही रगत दिन सकियोस्। यसलाई अटोलोगस रक्तक्षेपण भनिन्छ।’

अटोलोगस रक्तक्षेपण कुनै असामान्य प्रक्रिया होइन। यस प्रकारको प्रक्रिया सामान्यतया दुर्लभ रक्त समूह भएका बिरामीमा अपनाइन्छ।

के अर्को रक्त समूहको रगत लिन वा दान गर्न सम्भव छ ?
सीआरआईबी रक्त समूहको मामला अन्य ४७ रक्त समूह प्रणाली भन्दा फरक छैन। यसमा ३०० एन्टिजेन हुन्छन्। तर रक्तक्षेपणका लागि मिलान केवल एबीओ र आरएचडी रक्त समूहको मामलामा गरिन्छ।

आईसीएमआर–एनआईआईएच (राष्ट्रिय इम्युनोहेमेटोलोजी संस्थान) मुम्बईका पूर्व उपनिर्देशक डा. स्वाती कुलकर्णीले सन् १९५२ मा डीआर वाईएम भेन्डे र डीआर एचएम भाटियाले पत्ता लगाएको दुर्लभ बाम्बे ब्लड ग्रुप वा एचएचको उदाहरण दिइन्।

उनले बीबीसीसँग भनिन्, ‘बाम्बे फेनोटाइप भएका मानिसमा ओ समूह जस्तै ए र बी एन्टिजेन हुँदैन। तर उनीहरूले ओ रक्त समूह भएका मानिसबाट रगत लिन सक्दैनन्।’  

बाम्बे रक्त समूह एक दुर्लभ रक्त समूह हो। यो विश्वमा दश लाख मानिसमा एक जनामा पाइन्छ। यद्यपि मुम्बईमा यसको दर प्रत्येक दश हजार मानिसमा एक जना रहेको बताइएको छ।

यो रक्त समूह १९५२ मा डा. वाईएम भेन्डे र डा. एचएम भाटियाले पत्ता लगाएका थिए। यो भारतमा तुलनात्मक रूपमा धेरै मानिसमा पाइन्छ।

डा.अंकित माथुर भन्छन्,‘कोलारकी महिला बिरामीको हकमा पनि अवस्था त्यस्तै छ। उनी कसैबाट रगत लिन सक्दिनन् तर उनी अरूलाई रगत दान गर्न सक्छिन्। जसरी बाम्बे रक्त समूह भएका मानिसले गर्न सक्छन्।’

डा. स्वाती कुलकर्णी भन्छिन्,‘बाम्बे रक्त समूह र क्रोमर रक्त समूह प्रणालीमा सीआरआईबी एन्टिजेन बाहेक भारतीय रक्त समूह प्रणाली पनि भारतमा पत्ता लागेको छ। यो सन् १९७३ मा आईसीएमआर–एनआईआईएचद्वारा पत्ता लगाइएको थियो।’