रोग, रोगी र चिकित्सा विधिहरू

नव जीवन निरन्तर स्वास्थ्य र अस्वस्थताको चक्रमा बगिरहेको हुन्छ । जब शरीर, मन र आत्माको सामञ्जस्य बिग्रन्छ, त्यही अवस्था ‘रोग’का रूपमा प्रकट हुन्छ । रोग केवल शारीरिक अस्वस्थता मात्र नभई मानसिक, सामाजिक र भावनात्मक तहमा पनि देखिन्छ । रोगी भन्नाले रोगले ग्रस्त भएको व्यक्ति मात्र होइन, उसको सम्पूर्ण अनुभव, कष्ट, सोचाइ र जीवनशैलीलाई समेत बुझिन्छ । रोगीलाई उपचार गर्न प्रयोग हुने विविध तरिका, पद्धति र प्रणालीलाई चिकित्सा विधि भनिन्छ । यस लेखमा रोग, रोगी र चिकित्सा विधिहरूको विस्तृत विवेचना प्रस्तुत गरिएको छ ।

१. रोगको परिभाषा
रोग भन्नाले शरीर वा मनको सामान्य कार्यशीलता वा सन्तुलनमा आएको अवरोध हो । यसलाई ‘हेल्थ इज इजी, डिजिज इज डिज–इजी’ भन्ने वाक्यले प्रष्ट पार्छ ।

२. रोगका कारणहरू
भौतिक कारण – चोटपटक, संक्रमण, मौसम, प्रदूषण, विकिरण आदि ।
जैविक कारण – जीवाणु, भाइरस, परजीवी, फंगस वा आन्तरिक जैविक असन्तुलन ।
मानसिक कारण – तनाव, चिन्ता, क्रोध, डर वा मानसिक आघात ।
जीवनशैली – असन्तुलित आहार, निद्राको कमी, व्यसन, शारीरिक गतिविधिको अभाव ।
आनुवांशिक कारण – परिवारबाट सर्ने रोग वा प्रवृत्ति ।

३. रोगका प्रकार
तीव्र रोग – छोटो समयमै देखिने, चाँडै निको हुने वा जटिल हुने । जस्तै ः ज्वरो, टाइफाइड, डेंगु ।
दीर्घकालीन रोग – लामो समयसम्म रहने, बिस्तारै बढ्ने । जस्तै ः मधुमेह, उच्च रक्तचाप, दम ।
संक्रामक रोग – एक व्यक्तिबाट अर्काेमा सर्ने ।
असंक्रामक रोग – जीवनशैली वा आन्तरिक असन्तुलनका कारण हुने ।
शारीरिक रोग – शरीरका अंग वा प्रणालीमा देखिने ।
मानसिक रोग – मनोवैज्ञानिक वा मनोरोगसम्बन्धी समस्या ।

४. रोगीको परिभाषा
रोगी भन्नाले रोगबाट पीडित मात्र होइन, उसको सम्पूर्ण जीवन परिस्थितिलाई बुझिन्छ । चिकित्सा विज्ञानमा रोगको भन्दा बढी महत्त्व रोगीलाई बुझ्नमा हुन्छ ।

५. रोगीको दृष्टिकोण
शारीरिक पीडा – दुखाइ, असजिलो, अशक्तता ।
मानसिक पीडा – भय, चिन्ता, निराशा, आत्मबलको कमी ।
सामाजिक पीडा – परिवार वा समाजमा असहजता, कलंक वा आर्थिक कठिनाइ ।
आध्यात्मिक पक्ष – रोगको कारण, उद्देश्य वा जीवन–मृत्युसँग सम्बन्धित प्रश्न ।

६. रोगी अध्ययन
रोगीलाई बुझ्न चिकित्सकले इतिहास, मुख्य गुनासो, मानसिक अवस्था, जीवनशैली, रोगीको पारिवारिक र सामाजिक पृष्ठभूमि आदिको अध्ययन गर्नुपर्छ । होमियोप्याथी वा अन्य समग्र चिकित्सा प्रणालीमा रोगभन्दा रोगी केन्द्रमा हुन्छ ।

७. चिकित्सा विधिहरू
मानव सभ्यताको विकाससँगै उपचारका विविध विधिहरू विकसित भएका छन् । यी विधिहरूलाई मोटामोटी तीन समूहमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।

क) परम्परागत वा प्राकृतिक चिकित्सा
आयुर्वेद– शरीर, मन र आत्माको त्रिदोष सिद्धान्त (वात, पित्त, कफ)मा आधारित ।
योग र ध्यान– मानसिक, शारीरिक र आध्यात्मिक सन्तुलन कायम गर्ने ।
उपवास, आहार चिकित्सा– शरीरलाई प्राकृतिक विधिबाट शुद्ध गर्ने ।
प्राकृतिक उपचार– सूर्य, पानी, हावा, माटो, आहार र व्यायामको प्रयोग ।

ख) आधुनिक चिकित्सा 
औषधि उपचार– रोगको कारण वा लक्षण नियन्त्रण गर्ने रासायनिक औषधि ।
शल्यक्रिया– शरीरको रोगग्रस्त अंग हटाउने वा सुधार गर्ने ।
भ्याक्सिन– रोग प्रतिरोधात्मक उपाय ।
निदान प्रविधि– एक्स–रे, एमआरआई, ब्लड टेस्ट आदिबाट रोग पहिचान ।

ग) परिपूरक वा वैकल्पिक चिकित्सा
होमियोप्याथी– ‘समं समं समायति’ सिद्धान्त, जहाँ समान लक्षण देखाउने औषधि सानो मात्रामा प्रयोग गरिन्छ ।
युनानी चिकित्सा– शरीरको रसको सन्तुलनमा आधारित ।
चिकित्सा मनोविज्ञान– मानसिक अवस्थाबाट रोगलाई निको पार्ने तरिका ।
ब्याच फ्लावर रेमेडिज– भावनात्मक असन्तुलनलाई फूलको ऊर्जा प्रयोग गरेर उपचार गर्ने ।
अकुपन्चर/एकुप्रेसर– शरीरका विशेष विन्दुमा दबाब वा सुई लगाएर ऊर्जा प्रवाह सन्तुलन ।

८. रोग, रोगी र चिकित्सा विधिहरूको अन्तरसम्बन्ध
रोग र रोगी – रोग शरीर वा मनको असन्तुलन हो भने, रोगी त्यस असन्तुलनको सम्पूर्ण अनुभव बोकेको व्यक्ति हो । केवल रोग हेरेर उपचार गर्दा अपूर्ण हुन्छ, रोगीलाई बुझ्दामात्र समग्र चिकित्सा सम्भव हुन्छ ।

रोगी र चिकित्सा विधि– एउटै रोग भएका दुई रोगीमा भिन्न–भिन्न उपचार आवश्यक पर्न सक्छ । रोगीको मानसिकता, शरीर संरचना, जीवनशैली अनुसार विधि चयन हुन्छ ।

चिकित्सा विधि र रोग– केही रोगमा शल्यक्रिया अनिवार्य हुन्छ, केहीमा प्राकृतिक वा वैकल्पिक उपचार प्रभावकारी हुन्छ । आधुनिक, परम्परागत र वैकल्पिक विधिको संयोजन गर्दा उत्कृष्ट नतिजा आउन सक्छ ।
समग्र दृष्टिकोण– आजको चिकित्सा विज्ञानले स्वीकार गरेको छ कि रोग केवल शारीरिक नभई बहुआयामिक हुन्छ । त्यसैले समग्र दृष्टिकोणले रोग, रोगी र वातावरणलाई एउटै सन्दर्भमा राख्छ । यस दृष्टिकोणमा ः
– शरीर, मन र आत्माको सामञ्जस्यलाई महत्त्व दिइन्छ ।
– जीवनशैली सुधार, मानसिक स्वास्थ्य, आहार–व्यवहारमा ध्यान दिइन्छ ।
– रोग निवारण मात्र नभई स्वास्थ्य संवद्र्धनमा जोड दिइन्छ । 

९. निष्कर्ष
रोग, रोगी र चिकित्सा विधिहरू एकअर्कासँग गहिरो सम्बन्धित छन् । रोगलाई मात्र होइन, रोगीलाई बुझ्ने चिकित्सक नै सफल हुन्छ । परम्परागत, आधुनिक र वैकल्पिक चिकित्सा विधिहरू परस्पर विरोधी नभई पूरक हुन सक्छन् । रोगको उपचारभन्दा महत्त्वपूर्ण रोगीको स्वास्थ्य, जीवनशैली र आत्मबललाई सुधार गर्नु हो । समग्र दृष्टिकोण अपनाउँदा मात्र दिगो र स्थायी स्वास्थ्य सम्भव हुन्छ । अस्तु !
मिश्र, वरिष्ठ होमियोप्याथिक कन्सलटेन्ट हुन् ।