काठमाडौं : शरीरको हर्मोनले हामीलाई फिट राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। तर हर्मोनले हाम्रो मुड र मानसिक स्वास्थ्यमा महत्त्वपूर्ण र कहिलेकाहीं नकारात्मक प्रभाव पनि पार्न सक्छन्।
हामी सबै सोच्छौं कि भावना हाम्रो नियन्त्रणमा छन्, तर के यो साँच्चै हो ?
वैज्ञानिकहरूलाई न्यूरोट्रान्समिटर भनिने रासायनिक सन्देशवाहकले हाम्रो दिमागमा गहिरो प्रभाव पार्छ भन्ने थाहा छ।
वैज्ञानिकहरूले नयाँ अन्तर्दृष्टि प्राप्त गर्दै जाँदा हर्मोनहरूले हाम्रो दिमागलाई अप्रत्याशित तरिकाले पनि असर गर्न सक्छ भन्ने पत्ता लगाइरहेका छन्।
यस जानकारीको प्रयोग गरेर डिप्रेसन र चिन्ता जस्ता मानसिक अवस्थाको उपचारका नयाँ विधि अब विकास भइरहेका छन्।
हर्मोन हाम्रो शरीरका विशिष्ट ग्रन्थी, अंग र तन्तुद्वारा निस्कने रासायनिक सन्देशवाहक हुन्। हर्मोन रक्तप्रवाहमा प्रवेश गर्छन् र विशिष्ट रिसेप्टरसँग बाँधिएर सम्पूर्ण शरीरमा यात्रा गर्छन्।
उदाहरणका लागि इन्सुलिन हर्मोनले कलेजो र मांसपेशीलाई रगतमा ग्लाइकोजनको रूपमा अतिरिक्त ग्लुकोज भण्डारण गर्न प्रेरित गर्छ।
हर्मोनको अदृश्य नियन्त्रण
अहिलेसम्म वैज्ञानिकले शरीरमा पाइने ५० वटा हर्मोन पत्ता लगाएका छन्।
यी हार्मोनले व्यक्तिको वृद्धि, विकास, यौन गतिविधि, प्रजनन, निद्रा ब्यूँझने चक्र र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा उसको मानसिक स्वास्थ्यलाई नियन्त्रण गर्छन्।
क्यानडाको ओटावा विश्वविद्यालयकी मनोविज्ञान प्राध्यापक नफिसा इस्माइलका अनुसार हाम्रो मुड र भावनामा हर्मोनको साँच्चै ठूलो प्रभाव पर्छ।
हर्मोनले मस्तिष्कमा उत्पादन हुने न्यूरोट्रान्समिटरसँग अन्तरक्रिया गरेर र कोशिका मृत्यु वा न्यूरोजेनेसिस (जब न्यूरोनहरू बन्छन्) को प्रक्रियालाई नियन्त्रण गरेर यो गर्छन्।
तीव्र हार्मोनल परिवर्तनले विशेष गरी महिलामा डिप्रेसन, चिन्ता र पोस्टट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर जस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ।
बाल्यकालमा केटा र केटीमा डिप्रेसनको जोखिम समान हुन्छ। तर अध्ययनले किशोरावस्थामा केटीमा जोखिम केटाको तुलनामा दोब्बर हुने र यो भिन्नता जीवनभर रहने देखाएको छ।
के हर्मोन दोषी छन् ?
यदि तपाईं महिला हुनुहुन्छ भने यौन हार्मोनले मुडमा ठूलो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा जान्न अचम्म नलाग्न सक्छ।
बेलायतको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवाका अनुसार महिलाको महिनावारी हुनुभन्दा केही दिन र हप्ता अघि एस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टेरोनको स्तर घट्छ। यसले गर्दा केही महिलामा चिडचिडापन, थकान, उदासी र चिन्ताको भावना उत्पन्न हुन्छ। तर यो सबैका लागि सत्य होइन।
विज्ञहरूले केही महिलाले यसको अझ गम्भीर रूप पनि अनुभव गर्न सक्ने बताए। यसलाई प्रिमेन्स्ट्रुअल डिस्फोरिक डिसअर्डर भनिन्छ। यसले महिनावारी हुनुभन्दा दुई हप्ता अघि मुड स्विङ, चिन्ता, डिप्रेसन र कहिलेकाहीँ आत्महानि गर्ने विचार पनि निम्त्याउन सक्छ।
ʻपीएमडीडी भएका धेरै महिलाका लागि यो एक दीर्घकालीन समस्या हो, जुन उनीहरूले हरेक महिना संघर्ष गर्छन्। यसले मानिसको जीवनमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ,ʼ अमेरिकाको जोन्स हप्किन्स विश्वविद्यालय स्कूल अफ मेडिसिनमा मनोचिकित्सा र व्यवहार विज्ञानकी सहायक प्राध्यापक लिसा हान्ट्सु भन्छिन्।
बच्चा जन्माएपछि प्रोजेस्टेरोन र एस्ट्रोजनको स्तर उल्लेखनीय रूपमा घट्छ। यसको विपरित, डिम्बाशयमा अण्डाशय फुट्नुभन्दा ठीक अघि एस्ट्रोजनको स्तर बढ्दा मुडमा सुधार आउँछ।
प्रोजेस्टेरोनको व्युत्पन्न, एलोप्रेग्नानोलोनले मुडलाई शान्त पार्छ।
तर महिलामा महिनावारी बाहेक गर्भावस्था, पेरिमेनोपज र रजोनिवृत्तिको समयमा हर्मोनले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार बच्चा जन्माउने १३ प्रतिशत महिलाले डिप्रेसन अनुभव गर्छन्।
यो किनभने महिलाको प्रोजेस्टेरोन र एस्ट्रोजनको स्तर बच्चा जन्माएपछि तुरुन्तै घट्छ। अनुसन्धानकर्ताले पेरिमेनोपजको समयमा डिम्बग्रंथि हर्मोन पनि नाटकीय रूपमा घट्न सक्ने बताए।
पुरुषहरूमा बढ्दो उमेरसँगै टेस्टोस्टेरोनको स्तरमा गिरावट आउँदा यस्ता समस्या उत्पन्न हुन्छन्। तर यसमा हुने उतारचढाव त्यति छिटो हुँदैन।
तर प्रमाणले सानो भिन्नताले पनि केही पुरुषमा मुड परिवर्तन ल्याउन सक्ने तर सबैमा नहुने बताउछन्।
मस्तिष्कमा न्यूरोट्रान्समिटर सेरोटोनिन र डोपामाइनको स्तर बढाएर यौन हार्मोनले मुडलाई असर गर्न सक्छ। कम सेरोटोनिन स्तरलाई लामो समयदेखि डिप्रेसनको कारण मानिन्छ। धेरैजसो आधुनिक एन्टीडिप्रेसन्ट औषधिले यो रसायनको स्तर बढाएर काम गर्छन्।
अनुसन्धानले केही प्रकारका एस्ट्रोजेनले सेरोटोनिन रिसेप्टरहरूलाई बढी संवेदनशील बनाउन सक्छ र मस्तिष्कमा डोपामाइन रिसेप्टरहरूको संख्या बढाउन सक्ने पत्ता लगाएको छ।
अर्को सिद्धान्तले एस्ट्रोजेनले न्यूरोनहरूलाई क्षतिबाट जोगाउँछ र हिप्पोक्याम्पसमा नयाँ न्यूरोनहरूको वृद्धिलाई पनि उत्तेजित गर्न सक्ने सुझाव दिन्छ। जुन मस्तिष्कको एक भाग हो। यसले स्मरणशक्ति र भावनात्मक नियमनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
डिप्रेसन र अल्जाइमर भएका मानिसमा हिप्पोक्याम्पसमा न्यूरोनहरूको क्षति सामान्य छ।
जब तनाव हानिकारक हुन्छ
हिप्पोक्याम्पसमा न्यूरोन्सको क्षतिले हाइपोथैलेमिक–पिट्युटरी–एड्रेनल (एचपीए) अक्ष भनिने अर्को हार्मोनल प्रणालीलाई असर गर्न सक्छ। यसले तनावप्रति शरीरको प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गर्दछ।
हाइपोथ्यालेमस मस्तिष्कको त्यो भाग हो जसले शरीरमा धेरैजसो हर्मोनको स्रावलाई नियन्त्रण गर्छ।
सामान्यतया कोर्टिसोलले मस्तिष्कमा संकेत पठाउँछ। हिप्पोक्याम्पसले हाइपोथ्यालेमसलाई पिट्यूटरी ग्रंथिसँगको आफ्नो जडान काट्न भन्छ। यसले गर्दा तनाव प्रतिक्रिया समाप्त हुन्छ।
तर कुनै व्यक्ति निरन्तर तनावको अवस्थामा हुन्छ, जस्तै डर, उत्पीडन वा हिंसाको अवस्थामा यो प्रक्रिया रोकिन्छ र मस्तिष्कमा कोर्टिसोलको मात्रा बढ्छ।
यो अवस्था हानिकारक छ। समयसँगै कोर्टिसोलले मस्तिष्कमा सूजन बढाउँछ। हिप्पोक्याम्पसमा न्यूरोनहरूलाई नष्ट गर्छ र तनाव शान्त पार्न आवश्यक संकेत पठाउनबाट रोक्छ।
यसको अतिरिक्त कोर्टिसोलले मस्तिष्कका अन्य भाग जस्तै एमिग्डाला र प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्समा रहेका न्यूरोनहरूलाई पनि क्षति पुर्याउन सक्छ। यसले स्मरणशक्ति, एकाग्रता र मुडलाई असर गर्छ।
अक्सिटोसिन नाकको स्प्रे सास फेर्दा मानिसमा उदारता, सहयोग र सहानुभूतिको भावना बढ्छ।
कोर्टिसोलले हामीलाई तनावमा पार्न सक्छ। तर अक्सिटोसिन (प्रेम हर्मोन)ले यसको विपरीत प्रभाव पार्छ।
यो हर्मोनले न्यानोपन, आफ्नोपन र दयाको भावना बढाउन मद्दत गर्छ भनेर चिनिन्छ। यो बच्चा जन्माउने, स्तनपान गराउने र चरम सुखको समयमा निस्कन्छ।
अध्ययनहरूले अक्सिटोसिन नाक स्प्रे सास फेर्दा मानिस खुसी, बढी सहयोगी र समानुभूतिशील हुने र अपरिचितहरूलाई विश्वास गर्ने सम्भावना बढी हुने देखाएको छ।
तर सबैजना सहमत छैनन्। उदाहरणका लागि अक्सिटोसिनले रगत मस्तिष्क अवरोध पार गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरा अझै स्पष्ट रूपमा प्रमाणित भएको छैन।
यसको विपरित घाँटीमा रहेको पुतली आकारको थाइराइड ग्रन्थीबाट उत्पादित दुई प्रमुख हर्मोनको असंतुलनको कारणले डिप्रेसन र चिन्ता हुन सक्छ भन्ने सिद्धान्त बढी मान्य छ।
थाइराइड हर्मोनले मुडमा पार्ने प्रभावको सही कारण अझै थाहा छैन। तर एउटा सिद्धान्तले विशेष गरी टी३ले मस्तिष्कमा सेरोटोनिन र डोपामाइनको स्तर बढाउन सक्ने सुझाव दिन्छ।
थाइराइड हर्मोन रिसेप्टर मस्तिष्कका ती भागमा पनि पाइन्छन् जसले मुडलाई नियमन गर्न प्रमुख भूमिका खेल्छन्।
नयाँ उपचारको सम्भावना
आशा छ कि हर्मोनबारे नयाँ बुझाइ र मुडमा यसको प्रभावले नयाँ चिकित्सा उपचारका लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ।
यस दिशामा प्रगतिका संकेत पहिले नै देखिइसकेका छन्। ब्रेक्सानोलोन नामक औषधिले एलोप्रेग्नानोलोन हर्मोन जस्तै काम गर्छ, बच्चा जन्माएपछि महिलाहरूमा हुने प्रसवोत्तर डिप्रेसनको उपचारमा अत्यधिक प्रभावकारी साबित भएको छ।
केही अनुसन्धानले शरीरमा टेस्टोस्टेरोनको स्तर कम छ भने केही एन्टीडिप्रेसन्ट औषधिसँगै टेस्टोस्टेरोन सप्लिमेन्ट लिँदा प्रभावकारितामा सुधार हुन सक्ने देखाएको छ।
नयाँ उपचार फेला पार्ने सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको केही मानिस हार्मोनल उतारचढावप्रति किन यति संवेदनशील हुन्छन् भन्ने कुरा अझै पूर्ण रूपमा बुझिएको छैन।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
