सुनको कचौरामा सर्टिफिकेटको भिक्षा

नेपालमा उच्च शिक्षाको पहुँच निकै बढेको छ। कलेज र विश्वविद्यालयहरू गाउँगाउँमा पुगेका छन्। स्नातक र स्नातकोत्तर गर्ने युवा धेरै छन्। तर, यो प्रगति कागजमा मात्र सीमित छ। हरेक वर्ष शैक्षिक उपाधि लिने संख्या बढ्छ। तर, नयाँ उद्यम सुरु गर्ने युवा बढेनन्। शिक्षित बेरोजगारीको समस्या झन् विकराल बन्दैछ। वैदेशिक पलायनले देशको जनशक्ति रित्तिँदै गएको छ। 

तथ्यांकअनुसार युवा बेरोजगारी दर निकै उच्च छ। वर्षमा सात लाख युवा विदेश पलायन हुन्छन्। तीमध्ये धेरैजसो विश्वविद्यालय तह पार गरेका हुन्। यसले हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा प्रश्न उठाउँछ। डिग्री त बढ्दैछन्, उद्यमी किन बढेनन् ? समस्या शिक्षाको पहुँचमा मात्र पक्कै छैन। मुख्य समस्या हाम्रो सोच र सीपमा छ। आत्मविश्वासको अभावले युवाहरू जोखिम लिन डराउँछन्। 

हाम्रो शिक्षा प्रणाली केवल परीक्षा केन्द्रित छ। विद्यार्थीलाई उत्तर रट्न मात्र सिकाइन्छ। प्रश्न सोध्ने र सोच्ने संस्कार बसाइएन। गल्ती गर्नुलाई ठूलो कमजोरी मान्ने गरिन्छ। उद्यमशीलताका लागि जोखिम लिनु नै पर्छ। प्रयोग र असफलताबाट मात्र सिकाइ सम्भव छ। कक्षा कोठामा जोखिम लिन नपाउँदा समस्या भयो। उद्यमी बन्ने सपना दोस्रो प्राथमिकतामा पर्छ। चार वर्षे डिग्रीमा पनि व्यावहारिक सीप सिकाइँदैन। विद्यार्थीले कुनै सेवा वा उत्पादन बनाउँदैनन्। पाठ्यक्रमले बजारको वास्तविकता बुझ्न सिकाउँदैन। सैद्धान्तिक ज्ञानले मात्र बजारमा टिक्न सकिँदैन। कक्षा कोठा र बजारबीच ठूलो खाडल छ। ‘आइडिया’हरू सुरुमै मर्ने मुख्य कारण यही हो। उद्यमशीलता किताबमा होइन, अभ्यासमा मात्र सिकिन्छ। यो यथार्थ पाठ्यक्रमले अझै आत्मसात् गरेन। विश्वविद्यालयहरू नवप्रवर्तनका केन्द्र बन्न सकेनन्। उद्योग र निजी क्षेत्रसँग सहकार्य छैन। बैंक र लगानीकर्तासँग विद्यार्थीको पहुँच पुग्दैन। बजारको माग र शिक्षाको आपूर्ति मिल्दैन। विद्यार्थीले व्यवसायका वास्तविक चुनौती बुझ्न पाउँदैनन्। ज्ञान छ तर प्रयोग गर्ने बाटो छैन। धेरै राम्रा आइडिया कक्षा कोठामै सीमित छन्। यो दूरी उद्यमशीलता विकासको प्रमुख अवरोध हो। हाम्रो समाजमा सरकारी जागिर मात्र सफल मानिन्छ। व्यवसायमा असफल हुनुलाई व्यक्तिगत हार ठानिन्छ। परिवारले सधैं सुरक्षित विकल्प रोज्न भन्छ।

सामाजिक मनोविज्ञानले जोखिम लिन प्रोत्साहित गर्दैन। असफलतालाई स्वीकार गर्ने संस्कृति अझै विकास भएन। उद्यमशीलतालाई डरको विषयका रूपमा हेरिन्छ। यही सोचले गर्दा युवाहरू पछि हट्छन्। व्यक्तिगत साहसलाई सामाजिक जोखिमले थिचिदिन्छ। 

शिक्षकहरू स्वयं उद्यमशील अभ्यासबाट धेरै टाढा छन्। उनीहरूको मूल्यांकन केवल कागजमा आधारित हुन्छ। अनुसन्धान र प्रशासनिक काममै उनीहरू व्यस्त छन्। स्टार्टअपलाई मार्गदर्शन गर्ने ठोस नीति छैन। उद्योगसँग जोडिन शिक्षकलाई पनि प्रोत्साहन चाहिन्छ। बजारको मागअनुसारको सीप सिकाउन सकिएन। शिक्षक र बजारबीच सधैं असन्तुलन देखिन्छ। यसले गर्दा उद्यमशील शिक्षा प्रभावकारी हुन सकेन। 

विद्यावारिधि अनुसन्धानले एउटा स्पष्ट कुरा देखाएको छ। आफ्नो क्षमतामाथिको विश्वास नै उद्यमको आधार हो। निर्णय गर्ने क्षमताले नै भविष्य बदल्न सक्छ। यी गुणहरू सैद्धान्तिक कक्षाबाट प्राप्त हुँदैनन्। व्यावहारिक अनुभव र जिम्मेवारीले आत्मविश्वास बढाउँछ। असफल हुने अवसर नै नदिँदा डराउनु स्वाभाविक हो। उद्यमशीलता केवल विषय होइन, यो व्यवस्था हो। यो त अनुभवबाट निखारिने एउटा प्रक्रिया हो। 

महिला र ग्रामीण विद्यार्थी थप मारमा छन्। उनीहरूका लागि रोल मोडेलको ठूलो अभाव छ। पुँजी र समर्थन संरचना निकै कमजोर छ। ग्रामीण युवालाई उद्यम गर्न झन् कठिन हुन्छ। समान कार्यक्रमले सबैलाई न्याय गर्न सक्दैन। समावेशी उद्यमशीलताका लागि लक्षित हस्तक्षेप जरुरी छ। आयस्रोत कम भएका युवा झन् पछि पर्छन्। असमानता हटाउन नयाँ र फरक सोच चाहिन्छ। राम्रा आइडिया मर्ने कारण बिउ पुँजी हो। ऋण लिने प्रक्रिया असाध्यै झन्झटिलो छ। असफल भएमा पुनः उठ्ने कुनै आधार छैन। पुँजी नपाउँदा धेरै सपनाहरू तुहिएर जान्छन्। यहाँ आइडिया असफल भएको पक्कै होइन। वास्तवमा हाम्रो पुँजी र लगानी प्रणाली असफल छ। लगानीकर्ताले युवाको सोचमाथि विश्वास गर्नुपर्छ। वित्तीय पहुँचलाई सरल र सुलभ बनाउनुपर्छ। 

सरकारले चाहेमा उद्यमशीलता सहज बन्न सक्छ। दर्ता प्रक्रिया धेरै झन्झटिलो र लामो छ। अस्पष्ट नियमले नयाँ उद्यमीलाई निरुत्साहित गर्छ। नीतिहरू कागजमा राम्रा छन्, व्यवहारमा छैनन्। उद्यमीको लागत घटाउने दिशामा नीति हुनुपर्छ। समयको बचत र जोखिम कम गर्ने संयन्त्र चाहिन्छ। सरकार बाधक होइन, सहयोगी बन्नु जरुरी छ। स्पष्ट र सुशासनयुक्त नीति नै आजको माग हो। अब सबै संकायमा उद्यमशील शिक्षा चाहिन्छ। परियोजनामा आधारित सिकाइलाई अनिवार्य गर्नुपर्छ। विश्वविद्यालय र उद्योगको सहकार्य संस्थागत हुनुपर्छ। विद्यार्थी उद्यमीका लागि बिउ पुँजी चाहियो। महिला र ग्रामीण युवाका लागि विशेष योजना चाहिन्छ। सफल उद्यमीलाई कक्षा कोठामा ल्याउनुपर्छ। उनीहरूको अनुभवले विद्यार्थीलाई नयाँ बाटो देखाउँछ। समाधान स्पष्ट छ, समस्या कार्यान्वयनमा मात्र हो। 

नेपाललाई अब ‘सिभी’ बोक्ने युवा चाहिएको छैन। देशलाई ‘आइडिया’ बोक्ने साहसी युवा चाहिएको छ। विश्वविद्यालयले प्रमाणपत्र मात्र होइन, उद्यमी जन्माउनुपर्छ। सरकारले उद्यम गर्ने वातावरण तयार गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रले नयाँ प्रतिभालाई मार्गदर्शन दिनुपर्छ। अब पनि निर्णय नगरे प्रतिभा बिदेसिइरहनेछ। सम्भावनाहरू खाडीको मरुभूमिमा खेर जाने निश्चित छ। विद्यार्थी किन उद्यमी भएनन् भन्ने प्रश्न गलत हो। प्रणालीले उनीहरूलाई किन उद्यमी बन्न दिएन ?

निष्कर्ष : प्रमाणपत्रको भारीले मात्र देश समृद्ध बन्न सक्दैन। हाम्रो शिक्षा प्रणालीले युवाको हातमा सीप र मनमा साहस भर्नु पर्छ। जबसम्म विश्वविद्यालयहरूले शिक्षासँग सीप जोडिएको बजारसँग हात मिलाउँदैनन् र सरकारले बिउ पुँजीको सुनिश्चितता गर्दैन, तबसम्म प्रतिभाको पलायन रोकिने छैन। अबको बाटो डिग्री रट्नमा होइन, नयाँ अवसर र रोजगारीको सिर्जना गर्नमा केन्द्रित हुनुपर्छ।