पोम्लालुङ :  कुलुङको स्वर्ग !

संसारका सबै धर्ममा स्वर्गको आफ्नै ठूलो चर्चा छ। मानिस मरेपछि स्वर्ग पुग्छ भन्ने आम मान्यता छ। विश्वभरका हिन्दुहरू स्वर्गको अस्तित्वमा धेरै विश्वास गर्छन्। तैपनि मानिसले स्वर्गलाई एक पवित्र ठाउँ मान्दै आए। मानिस मरेपछि पुग्ने अन्तिम ठाउँ नै स्वर्ग हो। कुलुङ जातिभित्र स्वर्गसम्बन्धी निकै अनौठो र मौलिक धारणा छ।

आज किराँत भन्नाले एउटा जाति मात्र बुझिँदैन। यसले पुरानो इतिहास र ठूलो सभ्यतालाई पनि जनाउँछ। किराँत शब्दले एउटा विशाल धर्म र संस्कृति बुझाउँछ। नेपालमा धेरै जातिले आफूलाई किराँती भनेर चिनाउँछन्। कुलुङ र लिम्बूहरू आफूलाई किराँती भन्न रुचाउने गर्छन्। याक्खा र सुनुवारहरू पनि किराँत महाजातिभित्रै पर्ने गर्छन्। थामी र जिरेलहरू पनि किराँत सभ्यताका महत्वपूर्ण अंग हुन्।

हायु र धिमालहरूले पनि आफूलाई किराँती नै मान्छन्। नेपालमा लगभग ३५ किराँती जाति बसोबास गर्दै आएका छन्। धेरै किराँतीले आफूलाई ‘राई’ भनेर पनि चिनाउने गर्छन्। तर ‘राई’ शब्द कुनै जाति वा थर होइन। यो त हिजोको समयमा दिइएको एउटा पदवी हो। इतिहास हेर्दा ‘राई’ शब्द निकै पछि आएको देखिन्छ। पुरानो समयमा यसलाई राया वा राय भनिने गरिन्थ्यो। दुल्लुमा भेटिएको प्रमाणमा पनि यस्तै उल्लेख पाइन्छ।

खस भाषामा यसलाई राज्यको भाषा भनेर चिनिन्थ्यो। दैलेखको दुल्लुमा सबैभन्दा पुरानो नेपाली भाषामा ‘राया/राय’ भेटिएको छ। जुन राजा दामु पालको पालामा लिखित रूपमा प्रयोग हुन थालेको मानिन्छ। यसरी हेर्दा लिखितमा ‘रायका भाषा !’ अथवा राज्यको भाषा भनी लेखिएको, नवौं शताब्दीमै भेटिएको छ। नवौं/दशौैं शताब्दी (ईस्वी सन् ९८१) तिर यो शब्दको प्रयोग भएको देखिन आउँछ। साथै सन् १३३७ मा जुम्लाका राजा पुण्य मल्लको कनक पत्रमा पनि ‘राईको आदेश’ भन्ने शब्द परेको छ।। ‘राया/राय’ शब्द पूर्वमा चाहिँ सेन शासनकालदेखि प्रधानमन्त्री वा मन्त्री जनाउने अर्थमा प्रयोगमा आउन थाल्यो। जस्तै बुद्धिकर्ण राय, चतमे राय आदि। स्मरणीय छ, बुद्धिकर्ण रायका सन्तानहरू अहिले तेह्रथुम जिल्लाको छथर भेग र धनकुटा जिल्लामा रहेका खेवा थरका लिम्बु हुन् भन्ने भनाइ छ।

बढी लेखिन, बोलिन थालियो। कुलुङ जातिमा पनि जीवन चलाउने आफ्नै नियम छन्। समाजलाई व्यवस्थित बनाउन विभिन्न संस्कारहरू निर्माण गरिएका छन्। कुलुङहरूमा आफ्नै संस्कृति र मौलिक विधि रहेका छन्। उनीहरूसँग आफ्नै परम्परागत कानुन र सामाजिक नियम छन्। कुलुङ जातिमा धेरै मिथक र लोककथाहरू पाइने गर्छन्। यहाँ धेरै लोकमान्यता र लोकवार्ता पनि जीवितै छन्। संसारका सबै मानिसले आफ्नो समाज आफैं चलाएका हुन्छन्। परिवार र व्यक्तिगत जीवन चलाउन छुट्टै नियम बनाइन्छ। मानिसको शरीर नश्वर छ भन्ने कुरा सबैलाई थाहा छ। धर्तीमा जन्मिएपछि एकदिन मर्नु नै पर्छ भन्ने छ। यो संसारको सबैभन्दा ठूलो र शाश्वत सत्य हो।

कुलुङ भाषामा स्वर्गलाई ‘पोम्लालुङ’ भनेर सम्बोधन गरिन्छ। अन्य धर्ममा स्वर्गको कुनै निश्चित ठेगाना हुँदैन। हिन्दुहरू स्वर्गलाई आकाशमा छ भनेर कल्पना गर्छन्। इसाईहरू पनि स्वर्गलाई माथि नै छ भन्ने मान्छन्। तर कुलुङहरूको स्वर्ग कतै हराएको वा अदृश्य छैन। यो स्वर्गलाई जो कोहीले पनि आँखाले देख्न सक्छ। कुलुङको स्वर्ग सोलुखुम्बु जिल्लाको महाकुलुङमा पर्ने गर्छ। महाकुलुङ गाउँपालिकाको पाँचौं वडामा एउटा सुन्दर गाउँ छ। त्यो गाउँको नाम गुदेल वा गुङतेल भनेर चिनिन्छ। त्यही गुदेल गाउँको शिरमा एउटा विशाल ओढार छ। त्यही ओढार नै कुलुङ जातिको वास्तविक स्वर्ग हो।

सुरुमा कुलुङ पुर्खाहरू त्यही ओढारमा बस्थे। मानिस मरेपछि ओढारमै गाड्ने गरिन्थ्यो। समय बित्दै जाँदा कुलुङहरूको बसोबास धेरैतिर फैलियो। धेरै टाढा पुगेपछि लास ल्याउन कठिन हुन थाल्यो। त्यसैले लासलाई घर नजिकैको बारीमा गाड्न थालियो। तर मृतकको आत्मालाई भने पोम्लालुङ नै पठाइने गरियो। अहिले पनि कुलुङहरूले यही परम्परालाई पालना गर्छन्। आत्मालाई बाटो देखाउने काम सतिपुसले गर्ने गर्छन्। सातीपूस, मोसोछा, लाछोछा, ठाउँअनुसार पुकारिने फरकफरक नाम काम चाहिँ एकै हो)ले मरेको आत्मालाई बाटो लगाउँछन्। उनीहरूले आत्मालाई सम्झाउँदै स्वर्गको बाटोमा डो¥याउने गर्छन्। ‘तिमी अब पोम्लालूङ जाऊ’ भन्दै बिदाइ गरिन्छ। आत्मालाई आफ्नो पुर्खाको काखमा जान अनुरोध गरिन्छ।

कुलुङ जातिका चार मुख्य पुर्खा थिए। उनीहरूको नाम छेम्सी, ताम्सी, खप्दूलू र राताप्खू थियो। ती चार पुर्खा दूधकोशी पारिको क्षेत्रमा बस्थे। उनीहरू जंगलमा सिकार खेलेर आफ्नो गुजारा गर्थे। एकदिन पुर्खा राताप्खूको कान्छा छोराको मृत्यु भयो। ती बालकको नाम काचीबुई वारिन्दो भनेर चिनिन्थ्यो। उनलाई त्यही गुदेलको ठूलो ओढारमा गाडियो। त्यही समयदेखि नै त्यो ठाउँ पवित्र मानिन थाल्यो। खप्दूलूले मृत्युपछि पनि त्यहीँ जाने इच्छा गरे। उनले सबै भाइलाई त्यहीँ आउन भने। ‘मरेपछि हामी सबै यही ठाउँमा भेटौंला’ उनले भने। सहमति अनुसार कुलुङको स्वर्ग निर्माण भयो। यो ठाउँ ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा छ।

कुलुङहरूले लास गाड्ने ठाउँलाई ‘गेम’ (चिहान) भनिन्छ। यसरी चिहानलाई कुलुङ र कुलुङका पूर्खाहरूले आफ्नै भाषामा अर्थ लगाउँछन्, बुझाउँछन्। उनीहरू घर नजिकैको घुरियानमा मृतकलाई गाड्ने गर्छन्। तर रिदुम (मुन्धुम मुन्थुम/मुन्धुम/मुक्दुम/मुद्दुम भन्छन्, लेख्छन्, अरू जातिले) फलाकेर आत्मालाई पोम्लालुङ नै पठाइन्छ। सातीपूस, मोसोछा, लाछोछाले आत्मालाई बाटोमा पानी खानका लागि बिसाउने गर्छन्, पानी खान दिने गर्छन्।

पेलमाङ गाउँमा एउटा विशेष पानी खाने ठाउँ छ। त्यो ठाउँलाई कुलुङ भाषामा ‘पोम्ला काउ’ भनिन्छ। ‘यहाँ आराम गर र पानी खाऊ’ भन्दै भनिन्छ। ‘अब तिमी हामीसँग नबस’ भन्दै बिदाइ गरिन्छ। ‘तिमी आफ्ना पुराना पुर्खाहरूसँगै गएर बस्नु’ भनिन्छ। रिदुम वा मुन्धुम फलाकेर आत्मालाई शान्ति दिइन्छ। कुलुङ संस्कारमा रीदूमको धेरै ठूलो महत्व रहेको छ। अन्य किराँतले यसलाई मुन्दुम वा मुन्धुम अथवा मुक्दुम–मुद्यदुम भन्छन्। तर कुलुङहरूले भने यसलाई रीदूम नै भन्ने गर्छन्।

कुलुङ जातिको यो स्वर्ग साँच्चै नै भौतिक छ। जो कोहीले पनि गुदेल गएर यो हेर्न सक्छ। यो कुनै काल्पनिक कथा मात्र पक्कै पनि होइन। यो त कुलुङ जातिको जीवित इतिहास र सभ्यता हो। पुर्खाको सम्मान गर्ने यो एउटा अनुपम उदाहरण हो। यसले कुलुङ जातिको एकतालाई पनि सधैं दर्साउँछ। आफ्ना पुर्खासँग जोडिनु नै उनीहरूको मुख्य धर्म हो। पोम्लालुङ पुगेपछि आत्माले सधैंका लागि शान्ति पाउँछ। त्यहाँ पुर्खाहरूले नयाँ आत्मालाई स्वागत गर्ने गर्छन्। यो विश्वासले कुलुङ समुदायलाई एकै ठाउँमा जोड्छ। उनीहरू जहाँ बसे पनि आफ्नो मुहान भुल्दैनन्। मृत्युपछि आफ्नै माटोमा फर्किने उनीहरूको ठूलो चाहना हुन्छ। पोम्लालूङ नै उनीहरूको अन्तिम र पवित्र गन्तव्य हो।

पोम्लालूङ सोलुखुम्बुको गुदेल गाउँमा छ। जुन कुनै काल्पनिक नभएर भौतिक ठाउँ भएको बुझ्नुभयो। किराँत महाजातिभित्र कुलुङको आफ्नै विशिष्ट पहिचान छ। उनीहरूका चार पुर्खाहरूको कथा निकै घतलाग्दो छ। सातीपूस, मोसोछा, लाछोछाले आत्मालाई बाटो देखाउने विधि निकै रोचक छ। पेलमाङ गाउँको पोम्ला काउमा पानी खुवाउने चलन छ। रीदूमको माध्यमबाट आत्मालाई स्वर्गमा बिदा गरिन्छ। कुलुङहरूको यो संस्कारले हाम्रो नेपाललाई धनी बनाएको छ। यस्ता मौलिक संस्कृतिहरू बचाउनु हामी सबैको ठूलो कर्तव्य हो। हाम्रो देश नेपाल विविधताले भरिएको सुन्दर फूलबारी हो। कुलुङ र पोम्लालूङ यस फूलबारीका सुन्दर फूलहरू हुन्। यसरी अन्तिममा ‘सातीपूस, मोसोछा, लाछोछा’हरूले मृतकलाई ‘अबदेखि तिमी हामीसँग नबस, तिमी हामी कहाँ कहिल्यै नआऊ, तिम्रो वास अबदेखि हामीसँग होइन, उहिलेदेखि ‘पोम्लालूङ’ बस्दै आएका हाम्रा पिता–पूर्खाहरूसँग हुन्छ।

कुलुङ जातिको यो सभ्यता निकै पुरानो र गहिरो छ। यसले मानिसलाई विशेषत:  जहाँसुकैका कुुलुङलाई आफ्नो पुर्खा र माटो प्रेम सिकाउँछ। मृत्युपछि पनि पुर्खासँगै रहने विश्वास निकै सुन्दर छ। पोम्लालूङको ओढारले धेरै पुस्ताको इतिहास बोकेको छ। अहिले पनि कुलुङ पुर्खालाई सधैं सम्झिन्छन्। मृत्यु संस्कारमा पोम्लालूङको नाम श्रद्धाका साथ लिइन्छ। यो विश्वासले आफ्नो पहिचान जोगाउन सघाउँछ। त्यसैले अबदेखि तिमी ‘पोम्लालूङ’मा नै वास गर्नु !’ भनी अन्तिम पटक रीदूम (अन्य किराँती जातिले चाहिँ मुन्थुम/मुन्धुम/मुक्दुम/मुद्दुम भन्छन्, लेख्छन्) पतुर्दै, फलाक्दै मृतकको आत्मालाई विदा दिन्छ। पुर्खाले देखाएको बाटोमा हिँड्नु नै ठूलो धर्म हो। कुलुङ जातिको यो स्वर्गको कथा सधैं बाँचिरहोस्।