'दिनमा एउटा स्याउ खानुहोस् र डाक्टरलाई टाढा राख्नुहोस्' भन्ने भनाइमा कति सत्यता, के भन्छ अनुसन्धान ?

काठमाडौं : ‘दिनमा एउटा स्याउ खानुहोस् र डाक्टरलाई टाढा राख्नुहोस्’ स्याउको बारेमा यो भनाइ धेरै लोकप्रिय छ। स्याउ संसारभर धेरै लोकप्रिय छ। स्याउ धेरै रंग र स्वादमा उपलब्ध छ र यसले हामीलाई स्वस्थ रहन मद्दत गर्छ भनिन्छ। विश्वमा हरेक वर्ष १० करोड टन स्याउ उत्पादन हुने गरेको विभिन्न तथ्यांकहरूले देखाउँछ।

'दिनमा एउटा स्याउ खानाले डाक्टरलाई टाढा राख्छ' भन्ने उखान सन् १८६६ मा वेल्सको एउटा भनाइबाट आएको हो। तर, के यो लोकप्रिय भनाइमा कुनै सत्यता छ? के स्याउ अन्य फलफूलभन्दा स्वास्थ्यको लागि राम्रो छ? सबैभन्दा पहिले,स्याउमा कुन-कुन पोषक तत्वहरू पाइन्छन् भनेर जानौं।

स्याउ फ्लाभानोलसहित फाइटोकेमिकल्सको राम्रो स्रोत हो। यसका धेरै फाइदाहरू छन्। यसले मुटुलाई स्वस्थ राख्न र तौल घटाउन मद्दत गर्छ। स्पष्ट रूपमा यो तत्वले मुटु रोगको जोखिम कम गर्छ। स्याउ स्वास्थ्यको लागि किन यति राम्रो मानिन्छ?

स्याउमा धेरै पोषक तत्वहरू हुन्छन् जसले तपाईंको मुटुलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्दछ । स्याउमा एन्थोसायनिनसहित धेरै प्रकारका पोलिफेनोलहरू हुन्छन्। यसले स्याउको बोक्रालाई रातो रंग दिन्छ र मुटुलाई स्वस्थ राख्न पनि मद्दत गर्छ।

स्याउमा पाइने अर्को पोलिफेनोल फ्लोरिडिजिन हो। यो रगतमा ग्लुकोज नियन्त्रण गर्न उपयोगी पाइएको छ। स्याउ फाइबरको समृद्ध स्रोत हो,जुन प्रायः पेक्टिनमा पाइन्छ,जसले कम घनत्वको लिपोप्रोटिन (LDL-जसलाई खराब कोलेस्ट्रोल पनि भनिन्छ) को रगतको स्तर कम गर्न मद्दत गर्दछ।

पेक्टिनले हामीले खाने खानाबाट चिनी र बोसोको मात्रा घटाउँछ। यसरी यसले हाम्रो रगतमा ग्लुकोजको मात्रा स्थिर राख्छ। स्याउमा पाइने यी पोषक तत्वहरू शरीरलाई स्वस्थ राख्न प्रभावकारी देखिन्छन्। पाँच अध्ययनहरूको २०१७ को समीक्षाले नियमित रूपमा स्याउ खाँदा टाइप २ मधुमेह हुने जोखिम १८ प्रतिशतले कम हुने पत्ता लगाएको छ।

सन् २०२२ मा गरिएको १८ अध्ययनहरूको अर्को समीक्षाले धेरै स्याउ खाँदा वा स्याउको जुस पिउँदा कोलेस्ट्रोल कम हुनसक्ने पत्ता लगाएको थियो। तर, यो बानी एक हप्ताभन्दा बढी समयसम्म कायम राख्दा मात्र प्रभावकारी हुन्छ। सामान्यतया,पौष्टिक खानाले क्यान्सरको जोखिम ४० प्रतिशतले कम गर्छ। 

पौष्टिक खानामा पाइने बायोएक्टिभ यौगिकहरू र फोटोकेमिकल्सले यो जोखिम कम गर्न मद्दत गर्छ। के स्याउ बिरुवाबाट आउने अन्य खानाहरू भन्दा राम्रो छ ? अमेरिकाको मिडल टेनेसी विश्वविद्यालयमा पोषण र खाद्य विज्ञानकी प्राध्यापक जेनेट कोल्सन भन्छिन्,'स्याउमा धेरै भिटामिन सी हुँदैन। यसमा धेरै फलाम र क्याल्सियम पनि हुँदैन। तर यसमा धेरै अन्य तत्वहरू हुन्छन् जुन राम्रो स्वास्थ्य कायम राख्न प्रभावकारी हुन्छन्।'

इटालीको भेरोना विश्वविद्यालयको वनस्पति जीवविज्ञान विभागकी सह-प्राध्यापक फ्लाभिया गोजो भन्छिन् कि स्याउमा धेरै यौगिकहरू हुन्छन् जुन धेरै फलफूल र तरकारीहरूमा पनि पाइन्छ। यसमा लाभदायक पोलिफेनोलहरू समावेश छन्। पोलिफेनोलहरू शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्ट अणुहरू हुन्।यसले हाम्रो शरीरमा एन्टिअक्सिडेन्ट र फ्री रेडिकलको अनुपात सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ। फ्री रेडिकलहरू अक्सिजन अणुहरू हुन् जसले छिटो प्रतिक्रिया गर्छन् र कोषहरूलाई क्षति पुर्‍याउँछन्।

फ्री रेडिकलहरूलाई नियन्त्रणमा राखेर हामी लामो समयसम्म क्यान्सर र मुटु रोगको प्रगतिलाई रोक्न सक्छौं। स्याउले क्यान्सर,दम,मधुमेह र मोटोपना जस्ता समस्याहरू कम गर्न सक्छ। स्याउमा शक्तिशाली पोलिफेनोल र एन्टिअक्सिडेन्ट हुने भएकाले अन्य फलफूलभन्दा यसलाई सिफारिस गरिन्छ। 

केही अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार स्याउमा अन्य फलफूलभन्दा बढी एन्टिअक्सिडेन्ट हुन्छ। एन्टिअक्सिडेन्टको हिसाबले यो दोस्रो सबैभन्दा प्रचुर मात्रामा फल हो। स्याउ पनि फेनोलिक यौगिकहरूको राम्रो स्रोत हो, जुन फाइटोकेमिकलको अर्को रूप हो। एउटा अध्ययनले पत्ता लगायो कि अमेरिकीहरूले आफ्नो कुल फेनोलिक आवश्यकताको २० प्रतिशत स्याउबाट पूरा गर्छन्।

अनुसन्धानका अनुसार स्याउमा पाइने फेनोलिक यौगिकहरूले मुटु रोग, क्यान्सर, दम, मधुमेह र मोटोपना जस्ता समस्याहरूलाई कम गर्न सक्छ। वैज्ञानिकहरूले अन्य फलफूलभन्दा स्याउ खान सिफारिस गर्छन् भन्ने होइन किनभने यसमा शक्तिशाली पोलिफेनोल र एन्टिअक्सिडेन्ट पाइन्छ।

यो सजिलै उपलब्ध हुने भएकाले यसलाई खान सिफारिस गरिन्छ। यो धेरैजसो मानिसहरूको पहुँचमा हुने भएकाले यसलाई खान पनि सल्लाह दिइन्छ। स्याउमा हाम्रो स्वास्थ्य सुधार गर्ने क्षमता छ भन्ने कुरा स्पष्ट छ। तर दिनको एउटा स्याउ खाँदा डाक्टरलाई टाढा राख्न सकिन्छ भन्नु दाबी मात्रै हो।

२०१५ को एउटा अध्ययनले यस प्रश्नको जवाफ दिन्छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले ९,००० मानिसहरूमा एउटा अध्ययन गरे। यसमा, मानिसहरूले पछिल्लो २४ घण्टामा के खाएका छन् भनेर बताए। यस अध्ययनले स्याउ खाने मानिसहरू स्याउ नखानेहरूको तुलनामा कम पटक डाक्टरकहाँ जाने गरेको देखाएको थियो।

दिनको एउटा स्याउ खानुहोस्,औषधि पसलबाट टाढा रहनुहोस्

अमेरिकाको न्यु ह्याम्पशायरस्थित डार्टमाउथ गीजेल स्कूल अफ मेडिसिनका महामारी विज्ञानका सहायक प्राध्यापक म्याथ्यू डेभिस भन्छन् कि हरेक दिन एउटा स्याउ खाने र डाक्टरकहाँ जाने सम्भावना बीच कुनै महत्त्वपूर्ण सम्बन्ध नरहेको बताउँछन्। उनी भन्छन्, 'हाम्रो विश्लेषणको आधारमा, निष्कर्ष यो हो कि स्याउ खाने मानिसहरू सामान्यतया स्वस्थ हुन्छन्।' 

तर, अनुसन्धानकर्ताहरूले यो पनि पत्ता लगाए कि हरेक दिन स्याउ खाने मानिसहरूमा लागूपदार्थको लत लाग्ने सम्भावना कम हुन्छ।

दिनमा कतिवटा स्याउ खाने ?

एउटा अध्ययनले पत्ता लगायो कि दिनमा तीनवटा स्याउ खाँदा मानिसहरूको तौल घट्न मद्दत गर्छ। केही अनुसन्धानहरूले पत्ता लगाएका छन् कि हरेक दिन एउटा स्याउ खाँदा स्वास्थ्य लाभ हुन्छ। तर यो तब मात्र सम्भव छ जब मानिसहरूले दिनमा एउटा भन्दा बढी स्याउ खान्छन्।

एउटा अध्ययनले दिनमा तीनवटा स्याउ खाँदा मानिसहरूको तौल घट्न मद्दत गर्ने पत्ता लगाएको छ। २०२० मा प्रकाशित एक अध्ययनमा,अनुसन्धानकर्ताहरूले ४० जना सहभागीहरूलाई (जसमध्ये सबैमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा थोरै उच्च थियो) दुई समूहमा विभाजन गरेको थियो।

एउटा समूहलाई दैनिक दुईवटा स्याउ खान भनिएको थियो भने अर्को समूहलाई उही संख्यामा क्यालोरी भएको स्याउ पेय पदार्थ दिइयो। यो प्रयोग आठ हप्तासम्म चल्यो र सहभागीहरूले स्याउ वा त्यसबाट बनेको पेय पदार्थ बाहेक आफ्नो आहारमा कुनै परिवर्तन गरेनन्।

अनुसन्धानकर्ताहरूले अध्ययनको अन्त्यमा स्याउ खाने सहभागीहरूमा कोलेस्ट्रोलको स्तर उल्लेखनीय रूपमा कम भएको पत्ता लगाए। अर्को अध्ययनले पत्ता लगायो कि दिनमा तीनवटा स्याउ खाँदा मानिसहरूको तौल घट्न र रगतमा ग्लुकोजको स्तर सुधार गर्न मद्दत गर्छ। यो अध्ययन ४० भन्दा बढी तौल भएका महिलाहरूमा गरिएको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार स्याउको बोक्रामा धेरै पोषक तत्व र एन्टिअक्सिडेन्ट हुने भएकाले बोक्रा निकाल्नु हुँदैन।

स्रोत : बीबीसीबाट