४० करोडको माला–बजार, स्वदेशी उत्पादनको चमक

काठमाडौं : फूलैफूलको पर्व तिहार नजिकिँदै गर्दा देशभर रंग, सुगन्ध र मुस्कान फैलिन थालेको छ। सयपत्री, मखमली र गोदावरीले सिंगारिएका आँगनदेखि राजधानीका गल्लीसम्म फूलले उत्सवको स्पन्दन बोकेको छ। यही बेला नेपालमा फूलको कारोबार वर्षको सबैभन्दा उच्च विन्दुमा पुग्ने गर्छ। फूल मात्रै होइन, यससँग जोडिएको भावनाले पनि बजार र मन दुवै रंगिन बनाउँछ।

यसपटक तिहारका पाँच दिनमा करिब ४० करोड रुपैयाँ बराबरको फूल कारोबार हुने अनुमान गरिएको छ। फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान) का अनुसार यो पर्वमा मात्र करिब ४० लाख माला बिक्री हुन्छन्। जसमा मखमली र सयपत्रीको माग उच्च रहन्छ। विशेष गरी मखमली र गोदावरीमा नेपाल पूर्ण आत्मनिर्भर भइसकेको छ। सयपत्रीमा पनि ९० प्रतिशत आत्मनिर्भरता हासिल गरिएको दाबी व्यवसायीहरूको छ। भित्रिने छिटफुट फूलबाहेक अब तिहारको सुगन्ध स्वदेशी बगैंचाबाटै फैलिने भएको छ।

फूल आत्मनिर्भरता केवल व्यापारिक उपलब्धि होइन– यो स्थानीय उद्यम, नारी सशक्तीकरण र ग्रामीण रोजगारीको पनि सुगन्ध हो। देशका ५२ जिल्लाका करिब २ सय ७० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको पुष्प व्यवसाय आज हजारौं परिवारको जीविकाको आधार बनेको छ। १२ हजारभन्दा बढी व्यवसायी संलग्न यो क्षेत्रमा प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष गरी ५० हजारभन्दा बढी मानिसले रोजगारी पाएका छन्। वार्षिक ३ अर्बभन्दा बढीको कारोबार भएको यो क्षेत्र अहिले आर्थिक चुनौतीबीच पनि दोब्बर उत्साहमा फस्टाइरहेको छ।

सरकारले वैधानिक रूपमा भारतीय फूलको आयातमा प्रतिबन्ध लगाएको तीन वर्ष पूरा हुँदै गर्दा स्वदेशी फूलको मूल्य र महत्व झन् बढेको छ। रोग–किरामुक्त प्रमाणपत्र नपाएकाले आयात रोकिएको भए पनि यसले नेपाली उत्पादकलाई अवसरको फूलदान थमाएको छ। स्थानीय तहहरू र काठमाडौं महानगरले स्वदेशी फूललाई प्राथमिकता दिँदै बिक्री केन्द्र स्थापना गरेका छन्। यसरी नीतिगत संरक्षण र जनचेतनासँगै ‘फूल आत्मनिर्भर नेपाल’को सपना अब केवल प्रतीक होइन, सजीव यथार्थ बन्दै गएको छ।

स्वदेशी फूलको सुगन्ध 
तिहारको तयारीसँगै राजधानीदेखि ग्रामीण बजारसम्म स्वदेशी फूलको सुगन्ध फैलिन थालेको छ। सयपत्री, मखमली र गोदावरीजस्ता फूलले अब नेपाली उत्सवलाई मात्र होइन, अर्थतन्त्रलाई पनि रंगिन बनाएका छन्। विगत केही वर्षयता नेपालमा फूल उत्पादन र खपत दुवै बढेको छ। फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान) का अनुसार देशभर हाल करिब २७० हेक्टर क्षेत्रफलमा फूलखेती हुँदै आएको छ, जसबाट वार्षिक ३ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको कारोबार हुने अनुमान छ। करिब १२ हजार व्यवसायी र ५० हजारभन्दा बढी मानिस प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा यस क्षेत्रमा संलग्न छन्।

फूलखेतीको मुख्य केन्द्रहरू काठमाडौं उपत्यका, चितवन, पोखरा, धरान, विराटनगर, नेपालगञ्ज र हेटौंडामा केन्द्रित छन्। यिनै क्षेत्रमा उत्पादित फूल तिहार, फागु, विवाह र अन्य धार्मिक–सांस्कृतिक अवसरहरूमा प्रयोग हुने गर्छन्। व्यवसायीहरूका अनुसार विगत तीन वर्षयता फूल उत्पादनमा निरन्तर वृद्धि भएको छ, जसको प्रमुख कारण स्वदेशी फूलप्रतिको जनविश्वास र भारतीय फूल आयातमा रोक लगाइनु हो।

फ्यानका अध्यक्ष राजेशभक्त श्रेष्ठका शब्दमा, ‘हामीले अब भारतीय फूल आयात गर्नुपर्ने स्थिति छैन। नेपाली किसानको श्रमले बजारको माग पूरा गर्न सकेको छ, यो आत्मनिर्भरताको प्रत्यक्ष उदाहरण हो।’ उनका अनुसार नेपाल अहिले मखमली र गोदावरीमा पूर्ण आत्मनिर्भर भइसकेको छ भने सयपत्रीमा पनि ९० प्रतिशत फूल स्वदेशमै उत्पादित छन्।

यही आत्मनिर्भरता अहिले फूल व्यवसायीका लागि उत्साह र किसानका लागि अवसर बनेको छ। तिहारको अवधिमा मात्रै करिब ४० लाख मालाको बिक्री हुने अनुमान छ, जसको बजार मूल्य ४० करोड रुपैयाँजति पुग्नेछ। यसले न तिहारको सौन्दर्य मात्र बढाएको छ, न त राष्ट्रिय उत्पादनमा सानोतिनो योगदान छोडेको छ। फूल अब सजावट होइन, स्वदेशी आत्मनिर्भरता र ग्रामीण उद्यमशीलताको प्रतीक बनेको छ।

तिहार बजार र उपभोक्ताको नयाँ रङ
तिहार नजिकिँदै गर्दा देशभरका फूल बजारहरू बिहानैदेखि रंगिन र व्यस्त बनेका छन्। राजधानीका भृकुटीमण्डप, बागबजार, कालीमाटी, कुपण्डोल, भक्तपुरको कमलविनायकदेखि पोखरा, चितवन र धरानसम्मका फूल पसलहरूमा भीड बढ्न थालेको छ। हरेक वर्षझैं यसपालि पनि मखमली र सयपत्रीको माग उच्च छ। तर, साथमा गोदावरी, गुलाब र जरबेरा फूलको बिक्री पनि तीव्र गतिमा बढ्दैछ। उपभोक्ताको स्वाद अब विविध बन्दै गएको छ– घर सजावटदेखि अफिस, रेस्टुरेन्ट र होटलसम्म स्वदेशी फूलको प्रयोग बढेको छ।

फूल व्यापारीहरूका अनुसार गत वर्षको तुलनामा यसपालि मूल्यमा १५–२० प्रतिशत वृद्धि भएको छ। त्यसको कारण उत्पादन लागत वृद्धि, श्रम अभाव र परिवहन खर्च हो। एक थान सयपत्रीको माला हाल ५० देखि ७० रुपैयाँसम्म, मखमलीको माला ३० देखि ५० रुपैयाँसम्म बिक्री भइरहेको छ। अनलाइन अर्डर र मोबाइल एपमार्फत फूल किन्ने ग्राहकको संख्या पनि बढ्दो छ। विशेष गरी कर्पोरेट अफिस र युवापुस्ता अब मोबाइलबाटै अर्डर गर्छन्, जसले बजार प्रवृत्तिलाई नयाँ रूप दिएको छ।

फ्यानका पदाधिकारीका अनुसार, ‘अब फूल किन्ने संस्कृति केवल देवीदेवताको पूजा वा भाइटीकामा सीमित छैन, उपहार र जीवनशैलीको हिस्सा बनेको छ।’ उनका अनुसार तिहारमा ४० लाखभन्दा बढी माला बिक्री हुने अनुमान छ, जसको करिब ७० प्रतिशत बजार हिस्सा काठमाडौं उपत्यकाले मात्रै ओगट्नेछ। यसपटक धेरै उपभोक्ता स्वदेशी फूल रोजिरहेका छन्, जसले आयातविहीन बजारलाई थप स्थायित्व दिएको छ।

उपभोक्ताको चेतनामा आएको यो परिवर्तन फूल बजारका लागि दीर्घकालीन लाभको संकेत हो। पहिले सस्तो भए पनि भारतीय फूल रोज्ने प्रवृत्ति घट्दै गएको छ। उपभोक्ताले अब फूलमा सुगन्ध, ताजापन र ‘नेपालीपन’ खोजिरहेका छन्। बजारका गल्लीमा मखमलीको मुस्कान, सयपत्रीको सुवास र गोदावरीको चमकसँगै– तिहार केवल पर्व होइन, फूल आत्मनिर्भरताको उत्सवजस्तो बनेको छ।

सरकारी नीति र आयात प्रतिबन्ध : अवसरको फूलदान
नेपालमा स्वदेशी फूल आत्मनिर्भर बन्नुमा सरकारी नीति निर्णायक बनेको छ। सन् २०२२ (२०७८ साल) मा सरकारले भारतबाट आउने फूल आयातमा अस्थायी रोक लगाएको थियो, जसको कारण थियो–  रोग–किरा संक्रमण र फाइटोस्यानिटरी प्रमाणपत्रको अभाव। सुरुवाती वर्षमा यस नीतिले बजारमा फूलको अभाव र मूल्यवृद्धि ल्याएको भए पनि त्यसले नेपाली उत्पादकलाई आफ्नो उत्पादन विस्तार गर्ने अवसर दिएको छ। अहिले त्यही प्रतिबन्ध आत्मनिर्भरता र स्थानीय उद्यमको मुख्य मोड बनेको छ।

फ्यानका अनुसार आयात प्रतिबन्धपछि नेपालमा फूलखेतीको क्षेत्रफल २० प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको छ। धेरै किसानले परम्परागत तरकारी वा तरुल खेतीबाट फूलतर्फ मोडिएका छन्। फ्यानका अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, ‘सरकारी रोक नीति सुरुवातमा चुनौती थियो, तर त्यसले किसानलाई आत्मनिर्भर बन्ने बाटो देखायो।’ उनका अनुसार अहिले नेपालले मखमली र गोदावरीमा १०० प्रतिशत र सयपत्रीमा ९० प्रतिशत बजार माग स्वदेशमै पूरा गर्न सकेको छ।

नीतिगत स्तरमा स्थानीय तह र संघीय सरकारबीच पनि फूल उद्योगलाई प्रोत्साहन दिन पहल देखिएको छ। काठमाडौं महानगरपालिकाले स्वदेशी फूललाई प्राथमिकता दिँदै प्रत्येक वडामा बिक्री केन्द्रहरू सञ्चालन गर्न सहयोग गर्दै आएको छ। त्यस्तै कृषि मन्त्रालयले फूलखेतीका लागि बिज वितरण, प्राविधिक सहयोग र हरितगृह निर्माणमा अनुदान उपलब्ध गराइरहेको छ। केही प्रदेशले त पुष्प व्यवसायलाई ‘विशेष कृषिजन्य उद्योग’ को सूचीमा समेत राखेका छन्।

तर, नीति स्थायित्व अझै चुनौतीपूर्ण छ। व्यवसायीहरू भन्छन्– नीतिगत निरन्तरता नआए आत्मनिर्भरता अस्थायी हुन सक्छ। फ्यानका एक सल्लाहकारका शब्दमा, ‘फूल आत्मनिर्भरता कुनै एक वर्षको उपलब्धि होइन, नीति र संरक्षणको निरन्तरता आवश्यक छ।’ उनका अनुसार यदि आयात पुनः सहज बनाइयो भने स्वदेशी उत्पादन प्रतिस्पर्धामा कमजोर पर्न सक्छ। त्यसैले किसान र व्यवसायी दुवैले सरकारसँग नीति स्थायित्व र बजार व्यवस्थापनको ग्यारेन्टी मागेका छन्।

सरकारी नियन्त्रण, स्थानीय उत्साह र निजी लगानीको त्रिवेणीले अहिले नेपालमा फूल आत्मनिर्भरता सम्भव बनाएको छ। तर, यस नीतिको वास्तविक सफलता त्यसबेला मापन हुनेछ, जब किसान केवल तिहारका लागि होइन, वर्षभरको फूल बजारका लागि पनि आत्मविश्वासपूर्वक उत्पादन 
गर्न सक्षम हुनेछन्।

फूलखेतीमा नारी उद्यमशीलता र सशक्तीकरण
नेपालको पुष्प व्यवसायमा महिलाको सहभागिता गत दशकमा उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। गाउँ–सहरमा फूलखेती गर्ने महिलाहरूले केवल घरायसी उपयोगको लागि होइन, व्यापारिक दृष्टिले पनि फूल उत्पादनलाई आम्दानीको स्रोत बनाएका छन्। फ्यानका अनुसार, देशभरिका ५२ जिल्लामा फूल व्यवसायमा संलग्न कृषकमध्ये करिब ४५ प्रतिशत महिला छन्। काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुरका मुख्य फूल बजारमा महिलाले सञ्चालित नर्सरी र थोक पसलहरू देखिन्छन्।

महिलाहरूले सञ्चालन गरेको फूल व्यवसायमा प्रायः मखमली, गोदावरी र सयपत्रीको खेती बढी हुन्छ। तिहार, दीपावली र अन्य पर्वलाई लक्षित गर्दै उनीहरूले उत्पादन–वितरणको योजना बनाउँछन्। यसले न केवल स्थानीय बजारमा ३०–३५ प्रतिशत महिला–सञ्चालित व्यापारको हिस्सेदारी सुनिश्चित गरेको छ। तर, परिवार र समाजमा महिला सशक्तीकरणमा पनि योगदान पुर्‍याएको छ।

फ्यानका अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, ‘महिला कृषकले फूलखेतीमा लगानी गर्दा केवल आर्थिक नाफा मात्रै होइन, सामाजिक सम्मान र स्वावलम्बन पनि प्राप्त गर्छन्।’ उनका अनुसार, सरकारले महिलालाई लक्षित वित्तीय सहायता, तालिम र प्रविधि हस्तान्तरण कार्यक्रम बढाउन सकेमा नेपालमा पुष्प व्यवसाय अझ व्यापक रूपमा फैलिनेछ।

नेपालमा महिला–सञ्चालित पुष्प व्यवसायले केवल आर्थिक प्रभाव मात्र होइन, सांस्कृतिक र सामाजिक आयाममा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ। फूलको व्यापारले नारीलाई घरायसी श्रमबाट व्यावसायिक उद्यमीको रूप दिनुका साथै, परम्परागत उद्योगमा नयाँ सोच र नवप्रवर्तनको अवसर पनि खोलेको छ।

पुष्प व्यवसायको आर्थिक आयाम र रोजगारी
नेपालमा पुष्प व्यवसायले गत दशकमा मात्र नभई पछिल्ला वर्षहरूमा पनि आर्थिक र रोजगारीको दृष्टिले उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएको छ। फ्लोरिकल्चर एशोसिएसन नेपाल (फ्यान)का तथ्यांकअनुसार, देशभर ५२ जिल्लामा फूलखेती र पुष्प उत्पादनमा करिब २ सय ७० हेक्टर क्षेत्रफल आबद्ध छ। यस क्षेत्रमा १२ हजार ३०५ भन्दा बढी पुष्प व्यवसायी संलग्न छन्, जसमा नर्सरी, कट–फ्लावर उत्पादन, खुद्रा तथा थोक व्यापार, इनपुट आपूर्ति र लुज फ्लावर उत्पादन समेटिन्छ।

फ्यानका अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, ‘पुष्प व्यवसायमा प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा करिब ५३ हजार ५ सय जनाको रोजगारी सुनिश्चित गरिएको छ।’ उनको अनुसार, केवल फूलखेती र माला उत्पादनमा संलग्न कृषक मात्र नभई, ट्रान्सपोर्ट, बजार व्यवस्थापन, फूल मेला सञ्चालन र थोक बिक्रीमा पनि ठूलो संख्यामा रोजगार सिर्जना भएको छ।

वार्षिक कारोबारको हिसाबले हेर्दा, पुष्प व्यवसायले नेपालको आर्थिक संरचनामा ३ अर्ब रुपैयाँ हाराहारीको योगदान पुर्‍याएको छ। तिहार, दसैं र अन्य पर्वहरू लक्षित उत्पादनले यस कारोबारमा १०–१५ प्रतिशत वार्षिक वृद्धिदर कायम राखेको छ। अध्यक्ष श्रेष्ठले थपे, ‘कोभिड महामारीपछि व्यवसाय पुनः गति लिएको छ, र नीतिगत सुधार र प्राविधिक सहायता भएमा यसले अझ द्रुत विकास गर्न सक्छ।’
अर्थात्, पुष्प व्यवसाय केवल सांस्कृतिक र सौन्दर्यात्मक महत्वमा सीमित नभई, नेपालको ग्रामीण र सहरी अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ। यसले कृषक, महिला उद्यमी, युवा श्रमिक र व्यापारीलाई आत्मनिर्भर र पेसागत रूपमा सशक्त बनाउन सहयोग पुर्‍याएको छ।

पुष्प व्यवसायको आर्थिक आयाम र लगानी
नेपालमा पुष्प व्यवसायले केवल सांस्कृतिक र धार्मिक पर्वको माग मात्र पूरा नगरेको, देशको आर्थिक विकासमा पनि ठुलो योगदान पुर्‍याएको छ। फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान)का तथ्यांकअनुसार, देशभर ५२ जिल्लामा पुष्प खेती र उत्पादन भइरहेको छ, जसले २ सय ७० हेक्टर क्षेत्रफल आबद्ध बनाएको छ। यसमा नर्सरी, कट–फ्लावर उत्पादक, थोक–खुद्रा व्यापारी, इनपुट आपूर्तिकर्तालगायत १२ हजार ३०५ भन्दा बढी व्यवसायी संलग्न छन्।
अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, ‘पुष्प व्यवसायमा प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा करिब ५३ हजार ५०० भन्दा बढी जनशक्ति रोजगारमा संलग्न छन्, जसले ग्रामीण र शहरी अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याइरहेको छ।’ यसमा कृषक, युवा उद्यमी, महिला श्रमिक, बजार व्यवस्थापक र मेला सञ्चालनमा संलग्न व्यक्तिहरू समावेश छन्।

वार्षिक कारोबारको हिसाबले, पुष्प व्यवसायले देशको अर्थतन्त्रमा ३ अर्ब रुपैयाँ हाराहारीको योगदान पुर्‍याएको छ। यसका साथै, व्यवसायमा अनुमानित ८ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी लगानी भइसकेको छ। अध्यक्ष श्रेष्ठका अनुसार, ‘पछिल्ला वर्षहरूमा पुष्प व्यवसायको वार्षिक वृद्धिदर १०–१५ प्रतिशत हाराहारीमा रहेको छ, र सधैं नयाँ प्रविधि र बजार विस्तारको अवसरहरू पनि देखिन्छन्।’
यस प्रकार, पुष्प व्यवसाय केवल सौन्दर्य र पर्वमा सीमित नभई, देशको रोजगार सिर्जना र लगानी वृद्धिमा ठूलो भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। यसको विस्तारले कृषक समुदायलाई आत्मनिर्भर बनाइरहेको र व्यावसायिक दृष्टिले समृद्ध भविष्यको आधार तयार पारिरहेको अध्यक्ष श्रेष्ठले जोड दिए।

फूल मेलाहरू र तिहार लक्षित बजार प्रवृत्ति

पुष्प व्यवसाय केवल उत्पादनमा सीमित नभई, त्यसको उपभोक्ता आकर्षण र बजार प्रवृत्तिमा पनि नयाँ आयाम थप्दै आएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा तिहार लक्षित फूल मेलाहरूले व्यवसायीहरूका लागि ठूलो प्लेटफर्म बनेका छन्। नर्सरी व्यवसायी संघले भृकुटिमण्डपमा आयोजना गरेको ‘तेस्रो तिहार फ्लोरा एक्स्पो २०८२’ मा ३५ हजारभन्दा बढी दर्शकले अवलोकन गरेका थिए, जसबाट करोडौं रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको जनाइएको छ।
फ्यानले ललितपुरको जावलाखेल खेलमैदानमा आयोजना गरेको ‘१८ औं गोदावरी फूलको प्रतियोगितात्मक प्रदर्शनी’ मा पनि ४० हजारभन्दा बढी दर्शकको सहभागिता भएको थियो। अध्यक्ष राजेशभक्त श्रेष्ठ भन्छन्, ‘तिहार लक्षित मेलाले व्यवसायीहरूलाई धेरै राहत पुर्‍याउँछ र देशको पुष्प व्यवसायको बर्सेनि कारोबार झन्डै ३ अर्बदेखि साढे ३ अर्ब रुपैयाँको हाराहारीमा पुगेको छ।’

यी मेलाहरूले केवल व्यावसायिक कारोबार बढाउनु मात्र होइन, उपभोक्तामा फूलको विविधता, सौन्दर्य र प्रयोगको महत्वबारे सचेतना पनि फैलाएको छ। सयपत्री, मखमली र गोदावरी फूलका नयाँ किसिम र सजावटका तरिकाहरू प्रदर्शन गरिनु, घर, कार्यालय र सार्वजनिक स्थलमा फूलको प्रयोग प्रबद्र्धन गर्ने प्रमुख माध्यम बनेको छ।
त्यसैले, पुष्प मेलाहरूले उत्पादक र उपभोक्तालाई प्रत्यक्ष जोड्ने बजारको रूपमा काम गर्दै आएको र तिहार जस्ता सांस्कृतिक पर्वमा फूलको माग र व्यापारमा स्थिरता र उत्साह सिर्जना गरिरहेको अध्यक्ष श्रेष्ठले बताए।

पुष्प व्यवसायको संरचना र वार्षिक कारोबार
नेपालमा पुष्प व्यवसायले विगत दुई–तीन दशकमा व्यावसायिक रूप लिएको छ। फ्यानका अनुसार हाल देशभर ५२ जिल्लामा करिब २ सय ७० हेक्टर क्षेत्रफलमा पुष्प खेती भइरहेको छ। लगभग १२ हजार ३०५ भन्दा बढी पुष्प व्यवसायी यस व्यवसायमा संलग्न छन्, जसमा नर्सरी, कट फ्लावर उत्पादक, खुद्रा व्यवसायी, थोक व्यवसायी र इनपुट सप्लायर्ससमेत छन्।

अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, ‘पुष्प व्यवसायमा प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा करिब ५३ हजार जनशक्ति रोजगारीमा छन्, र लगानी ८ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी छ।’ यसले पुष्प व्यवसायको आर्थिक महत्व र रोजगार सिर्जनामा योगदान देखाउँछ।

पुष्प व्यवसायले बर्सेनि १०–१५ प्रतिशत वृद्धिदर कायम गर्दै आएको छ। कोभिड महामारीपछि व्यवसायले गति लिएको र चालु आवमा केही नीतिगत चुनौतीका बावजुद आन्तरिक बजारमा स्थायित्व कायम रहेको फ्यानले जनाएको छ। यसैगरी, फूलको वार्षिक कारोबार झन्डै ३ अर्बदेखि ३.५अर्ब रुपैयाँको हाराहारीमा पुगेको छ। पुष्प व्यवसायको वार्षिक निर्यात पनि बढ्दो छ।

भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार, आर्थिक वर्ष ०८१/८२ मा पुष्प तथा पुष्पजन्य वस्तुको निर्यात २ करोड १३ लाख ६० हजार रुपैयाँ पुगेको छ, मुख्यतः जापान, हङकङ, अमेरिका, अस्ट्रेलिया, कतार, क्यानडा, यूएई र माल्टामा निर्यात भएको हो। यसले स्पष्ट देखाउँछ कि नेपाली पुष्प व्यवसायले आन्तरिक माग पूरा गर्नुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पनि प्रवेश गरिरहेको छ, र स्वदेशी उत्पादनमा आधारित व्यवसायले निरन्तरता पाउँदै आएको छ।

तिहार विशेष फूल माग र बजार प्रवृत्ति
तिहार पर्व नेपालमा फूलको सबैभन्दा ठूलो उपभोक्ता पर्व हो। फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान)का अनुसार, यस अवसरमा मात्र बर्सेनि करिब ४० लाख माल फूलको व्यावसायिक माग हुन्छ। ती फूलमा मुख्यतः सयपत्री, मखमली र गोदावरी पर्छन्, जसले गाउँदेखि सहरसम्म घर, पसल, मठमन्दिर सजाउँछन्।
अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, ‘तिहारको पाँच दिनमै अनुमानित ४० करोड रुपैयाँ बराबरको फूल कारोबार हुन्छ। यस वर्ष सयपत्रीको १ मिटर मालाको थोक मूल्य ८०–१०० रुपैयाँ र मखमली फूलको ४०–४५ रुपैयाँ रहने अनुमान छ।’

फ्यानका अनुसार, नेपाल मखमली र गोदावरीमा पूर्णरूपमा आत्मनिर्भर छ। आन्तरिक उत्पादनले मखमलीको सम्पूर्ण माग धान्नेछ र गोदावरीको करिब २.५–३ लाख माल माग आन्तरिक बजारले नै पूरा गर्ने छ। अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, ‘हाम्रो उद्देश्य नेपालको फूल प्रबद्र्धन र आयातित फूल प्रतिस्थापन गर्नु हो।’

यद्यपि, सयपत्री फूलमा सिजन अगाडि आएको कारणले अभावको सम्भावना रहेको छ। श्रेष्ठले बताए, ‘यसवर्ष तिहार छिटो परेको र सिजन अगाडि भएकाले, जति फूलहरू फुल्नुपर्ने थियो त्यति नफुलेका कारण अभाव देखिन सक्छ।’

तिहार लक्षित फूल बजारमा उपभोक्ता प्रवृत्ति पनि अत्यन्त सक्रिय हुन्छ। घर–घरमा फूलमालासहित सजावट गरिन्छ, पसल र न्युरोड जस्ता बजारहरू दुलही झैं सजिएका हुन्छन्, र साँझपख झिलिमिली बत्तीले दृश्यलाई अझ मनमोहक बनाउँछ। यसले सर्वसाधारणको फूलमा खर्च बढाउने प्रवृत्ति सिर्जना गर्छ, जसले व्यवसायलाई ठूलो आर्थिक लाभ दिन्छ।

स्वदेशी फूल प्रबर्द्धनमा स्थानीय तहको भूमिका

तिहार पर्वमा फूलको ठूलो खपत हुने भएकाले स्थानीय तहहरूले स्वदेशी उत्पादन प्रबद्र्धनमा सक्रिय भूमिका खेलेका छन्। काठमाडौं महानगरपालिकाले तिहार अवसरमा विदेशबाट आयात गरिएका फूलमालाको बिक्री–वितरणमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएको छ। महानगर प्रहरी प्रमुख एसएसपी राजुनाथ पाण्डेका अनुसार, ‘कात्तिक १ देखि ६ गतेसम्म ३२ स्थानमा स्वदेशी फूल बिक्री केन्द्र स्थापना गरिएको छ। अवैध रूपमा आयात गरिएका फूलमालाको बिक्रीमा कारबाही हुनेछ र स्वदेशी फूलको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिइनेछ।’

महानगरपालिकाले नयाँबानेश्वर, शंखमूल, मध्यबानेश्वर, बत्तिसपुतली, तीनकुने, सिफल, चाबहिल, स्वयम्भू, कालीमाटी, कलंकी, नयाँबजार, माछापोखरी, सामाखुसी, महाराजगञ्ज, गोंगबु, बालुवाटार, पुतलीसडक, अनामनगर, सुन्धारा, पुरानो बसपार्कलगायतका मुख्य स्थानहरूमा फूल बिक्री केन्द्र सञ्चालन गरेको छ।

फ्यानका निवर्तमान अध्यक्ष मिनबहादुर तामाङले बताए, ‘वैधानिक रूपमा फूल आयातमा कडाइ भए पनि अवैध रूपमा छिटफुट भारतीय मालाहरू खुला नाकाबाट ल्याउने गरिएको छ। यसलाई रोक्न स्थानीय तहहरूको सक्रियता जरुरी छ।’ यसबाट नेपाली किसानलाई प्रोत्साहन मिल्ने मात्र होइन, स्वदेशी उत्पादनको मूल्यवृद्धि र व्यावसायिक स्थायित्व पनि सुनिश्चित हुन्छ।
त्यसैगरी, अन्य स्थानीय तहहरूले पनि आयातित फूलमा प्रतिबन्ध लगाएर स्वदेशी फूलको प्रयोग बढाउने नीति अघि सारेका छन्। यसले फूल व्यवसायमा आत्मनिर्भरता र बजारमा स्वदेशी उत्पादनको दबदबा सुदृढ बनाएको छ।

नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ (एफएनसीसीआई)का उपाध्यक्ष हेमराज ढकालले बिउको रजिस्ट्रेसनकाा लागि पहल गर्दै आएकोमा अहिले यसबारे कार्यविधि बन्नु सकारात्मक पक्ष भएको बताए। तर, अझै फूलको व्यापारमा भन्सारमा फूल भण्डारण गर्ने सुविधा नभएकोमा सरकारलाई पटक–पटक ध्यानाकर्षण गर्दा पनि सुनुवाइ नभएको गुनासो गरे। मुलुक गोदावरी लगायतका केही फूूलमा स्वावलम्बनी भए पनि अब फूलको बिउमा पनि स्वाबलम्बन हुन जरुरी भएकोतर्फ ध्यानाकर्षण गरे।

उनी भन्छन्, ‘अब बिउमा स्वाबलम्बन जरुरी छ।  ८० देखि ८५ प्रतिशतसम्म फूलका बिउहरू विदेशबाट आयात गर्नुपरेको स्थिति छ। यस्ता बिउ नेपालमै उत्पादन गर्न जोड दिन आवश्यक छ। टिस्यु कल्चर, फार्मिङको सुविधा भए फूलको भविष्य छ।’ कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका सचिव डा. गोविन्दप्रसाद शर्मा फूल व्यवसायलाई औपचारीक रूपमा व्यवस्थित गर्न रजिस्ट्रेसन प्रक्रिया सुरु गरेको जानकारी दिन्छन्। 

उनले हालसम्म साढे ३ सय प्रजातिको फूल तथा विरुवाको रजिस्ट्रेसन गरेको  बताए। यससँगै उनले निजी क्षेत्रको पहलमा बर्सेनि यसरी फूल प्रदर्शनी गरेर बजार प्रबद्र्धन गरेकोमा प्रशंसा गरे। यसैक्रममा उनले फूल व्यवसायलाई औपचारिक रूपमा व्यवस्थित गर्दै जानुपर्नेमा जोड दिए। यसका लागि सरकारले फलफूलका बोट, बिउलाई रजिस्ट्रेसन गर्ने प्रक्रिया पनि सुरु भएको जनाए। उनकाअनुसार गत वर्ष ३ सय ५० प्रजातिका फूल लगायतका बिरुवा रजिस्ट्रेसन भएका छन्। ‘फूल व्यवसायलाई जति औपचारिक रूपमा रजिस्टर गर्‍यो त्यति व्यवस्थित हुन्छ,’ सचिव डा. शर्माले भने।