गोरखा : लोपोन्मुख कुसुण्डा जातिको गोरखामा एकमात्र परिवार र तनहुँमा पनि एक परिवार मात्र बाँकी छन् । संरक्षणको अभावमा यी दुई घरपरिवार पनि संकटमा गाँजिएका छन् ।
तनहुँको व्यास नगरपालिका १० डिही गाउँमा इन्द्रमाया कुसुण्डा र उनकी एक्ली छोरी सीमान्त बस्छन् । २०७५ वैशाख ५ गते राजामामा कुसुण्डाको निधन भएपछि इन्द्रमायाकी आमाछोरी मात्र बस्दै आएका हुन् । घर धान्ने मियो ढलेपछि ४६ वर्षकी इन्द्रमायालाई दुई जनाको पेट पाल्न पनि धौ–धौ छ ।
हातमुख जोर्न भरथेग होओस् भनेर नगरपालिकाले इन्द्रमायालाई कुचिकारको जागिर दिएको छ । ‘नानी जन्मिएको केही महिनामा छतबाट खसी । उसलाई ओखती गर्न म पोखरातिर लागेँ । उ खसेको पाँच दिनमा बाउ ढले । उठ्दै नउठी बितेर गए’, दुःख कहँदै इन्द्रमाया भन्छिन्, ‘त्यही बेलादेखि नानीलाई सास फेर्न गाह्रो हुने रोग छ । उसको ओखतीमूलो गर्दाखेरि पनि रिन लाग्यो । बाउको किरिया गर्दा पनि रिन खोजेरै गरेको हो । त्यो रिनले सताइरहेको छ । नानीको ओखतीमुलोमा महिनाको ७/८ हजार जान्छ । पढाउन पनि खर्च चाहियो । कुचिकारको जागिरले कति धान्छ र ?’ दुःखको गुजुल्टोमा फाँसिरहेको उनी गुनासो गर्छिन् ।
आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले २०६१ सालमा डिहीटारमा एक रोपनी जग्गा खरिद गरी तीनकोठे घर बनाइदिएको थियो । २१ वर्ष पुग्दासम्म जस्ताले छाएको सो घर पनि थोत्रिसकेको छ । ‘असिनाले हानेर जस्ताको छानो चुहिने बनाइदियो’, इन्द्रमाया भन्छिन्, ‘पानी परेपछि घर पूरै चुहिन्छ । पोहोर गम लाएर टालटुल गरेको, थेगेन । कुन दिन ढल्छ कि भन्ने डर छ ।’ कुनै बेला सहयोग गर्नेहरूले साथ दिइरहे पनि राजामामाको मृत्यु भएपछि एक्ली महिलाले गरेको दुःख कसैले नदेखेको उनको दुखेसो छ ।
संकट इन्द्रमायाको मात्र होइन, यहाँ कुसुण्डा जातिको अस्तित्व संकटमा छ । गोरखा नगरपालिका ११ तेह्रकिलोमा अर्को एक घर कुसुण्डाको बसोबास छ । स्थानीय चेतबहादुर कुसुण्डाको परिवारमा १० जना छन् । जायजेथाको नाममा उनीहरूको ‘नङमा लाउने माटो’ पनि नभएको चेतबहादुर
कुसुण्डा बताउँछन् ।
चेतबहादुर र कुसुण्डा दम्पतीको दुई छोराबुहारीहरू, एक विवाहित छोरी, तीन नाति र एक नातिनी छन् । उनीहरूको परिवारले ज्याला मजदुरी गरेर जीवनरथ चलाइरहेका छन् ।
‘पत्रकारले समाचार लेखेपछि एक जना छिमेकीले तीनआना जग्गा दान दिनुभयो । त्यहाँ एउटा घर बनाएर बसेका छौं । त्योबाहेक थुक्ने ठाउँ पनि छैन’, चेतबहादुर भन्छन्, ‘एक, दुईवटा कुखुरा छ । त्यो पनि थुनेर पाल्नुपर्छ, नत्र चर्न अरूको बारीमा जान्छ ।’
उनीहरू ४५ वर्षअघि खोप्लाङबाट यहाँ आएका हुन् । उनी १० वर्षको हुँदा बुबाको मृत्यु भयो । ‘बुबा मरेपछि आमाले बिरालोले बच्चा सारेझै कहिले कसैको घरमा, कहिले कसैको घरमा कोठा भाडामा लिएर बस्दै आएका थियौं । सायद यो तेह्रकिलोमा हामी नबसेको घरै छैन होला’, उनले भने, ‘सुकुम्बासीलाई सरकारले जग्गा दिन्छ रे भन्ने हल्लाको पछि लागेर आमाले नवलपरासीसम्म लैजानुभएको सम्झना छ, तर रित्तै हात फर्किनु प¥यो । पुगेको छिमेकीको सहयोगले तीन आना जग्गा त पाइयो, त्योबाहेक नङमा लाउने माटो पनि छैन ।’ सरकारले उनलाई सम्झना छ ।
चेतबहादुरका साथमा श्रीमती कमला, दुई छोरा र एक छोरी छन् । छोरी मगर समुदायका १ जनासँग बिहे गरेर गएकी छिन् । छोराहरू दुवै जना विवाहित हुन् । उनीहरू पट्टि दुई बुहारी, तीन नाति र एक नातिनी छन् ।
तीन आना जग्गामा जनता आवास कार्यक्रमले बनाइदिएको एकपाखे घर अहिले दुई छोरा, बुहारी, नाति, नातिनी बस्न पर्याप्त छैन । दुखजिलो गरेर घर बनाउन अन्यत्र जग्गा नभएको उनीहरूको गुनासो छ । नेपालको जनगणना २०७८ अनुसार कुसुण्डाको जनसंख्या जम्मा २ सय ५६ रहेको छ । गोरखा र तनहुँका एक/एक घरका कुसुण्डा परिवार पनि नसामाजिक सुरक्षाको उचित बन्दोबस्त नहुँदा अस्तित्वको संकटमा छन् ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
