छठ गीतमा लोकजीवन

छठ पर्व अत्यन्त निष्ठा र पवित्रताका साथ मनाइने पर्व हो। मिथिलाको परम्परागत समाजमा पारिवारिक सुख–शान्तिका लागि यो पर्व मनाइने गरिन्छ। पुर्खाहरूले यो पर्वको शुभारम्भ गर्दा प्रत्यक्ष देउता सूर्यको पूजा आराधना गर्न सन्तान अप्ठ्यारो महसुस नगरून् भन्ने उद्देश्यले सर्वसुलभ नेवैद्य सामग्रीको प्रयोग गरी सहजरूपमा समापन गर्ने व्यवस्था गरेका थिए। आफ्नै खेत–खलिहान, बारी–झारीमा उब्जने फलफूल, अन्नसामग्री आदिबाटै पर्वमा अघ्र्य दिने चलन छ। बाँसका डाली, छिटा आदि सामग्री यसका प्रमुख माध्यम हुन्छन्। तर अचेल प्रसाद सममग्री राख्न पित्तल, तामाका सामग्री पनि प्रयोग हुन थालेका छन् ।

छठीघाटमा पहिरन–ओढ्न जे जति परिष्करण भए पनि छठी पर्वको मूल सौन्दर्य यसका गीतहरू अचेल हराउँदै गएका छन्। मिथिलाञ्चलकी ललनाहरूको मधुर स्वरमा गुञ्जिने ती गीतहरू, लोकगायिकाहरूको गायनमा सामाजिक सञ्जालको प्लेटफर्मबाट सुन्न विवश बनाइन्छ। छठका गीतहरूमा तत्कालीन सामाजिक व्यवस्थाको अत्यन्त मार्मिक र जीवन्त प्रस्तुति हुन्। छठ पर्व किन र कसरी मनाउने गरिएको छ ? समाजमा त्यसको के असर हुने गरेको जस्ता प्रसंग आउँछन्। छठ पर्वमा केराको अत्यन्त महŒव हुनेगर्छ। त्यसैले परिवारका सदस्यहरू केराको घडीको अत्यन्त सावधानीपूर्वक निगरानी गर्छन्। शुद्धता र पवित्रता यस पर्वको मुख्य सर्त हुन्। केरा बालीको पंक्ति मन छुने घटना छठको चर्चित गीतमा देख्न सकिन्छ ः–
केरबा जे फरल घओंदसे, ओइ पर सुगा मरराय,

यस गीतमा केराको झाडीमाथि उड्दै गरेको सुँगालाई सम्बोधन गर्दै भनिएको छ– खबरदार ! ठाडै बस, छुनेबित्तिकै धनुषवाण चलाई खसाली दिन्छु। मानिस वा जनावरमाथि कुनै निषेध छैन। पवित्र छठको महŒवलाई ध्यानमा राख्दै यस्ता कडा नियम र व्यवहार पालना गर्नुपर्छ, जसका कारण जनताको विश्वास बढेको छ। प्रश्न उठ्छ कि के सबै कुरा नियमद्वारा सञ्चालित छन् ? जनकपुरधामको छठी देशमा मात्र नभई विदेशमा पनि प्रसिद्ध भएको छ। यो निष्ठा उत्कृष्टतामा बढेको छ ।

काठमाडौंमा ठूलो धुमधामका साथ छठ मनाइन्छ। काठमाडौंका मैथिलीवासीको बसोबास वृद्धिले मात्र खुसी छैनन्, स्थानीय बासिन्दाहरूको आस्था र भक्ति र यस पवित्र स्थानमा उनीहरूको रुचिका कारण मैथिलीहरूको संख्या बढ्दै गएको छ। यहाँ धेरै सकारात्मक संकेत छन्। यस छठी पवनको भक्ति विशेषताको बारेमा सबै नयाँ आगन्तुकहरूलाई आवश्यक जानकारी दिन आवश्यक छ। मिथिलाञ्चलको प्रत्येक गाउँमा छठ पवनीको कोलाहलको पृष्ठभूमिमा कैल गेल काबुला परिवारको प्रमुख हुन्। यस समाजले अद्भुत सकारात्मक परिणामहरू पाएको छ। स्वीकृति पूर्ण छ, अटल विश्वासको पवित्र प्रतीक हो। चार दिनको अवधि कडा ध्यानमा बिताएर, मैले आफैंमा एक अद्भुत परम्परा स्थापित गरेको छु र सूर्योदय पछि पृथ्वीमा निरन्तरता सुरु भएको विश्वास गरिन्छ ।

छठ गीतमा सामग्रीहरूको विशिष्टता, पवित्रताप्रति भक्ति प्रदर्शित गरिएको हुन्छ, यसमा कुनै परिवर्तन छैन। दोस्रो दिन पवित्र छैन, यो सबैको पीडाले व्यक्त गरिएको छ। अर्कोतिर निःसन्तान महिलाहरूको ब्यथा पनि समेटिएको हुन्छ। कतै–कतै गीत गाउने महिलाहरूको समूहले पोखरी वा नदीको छेउमा गाउने गर्दछन्–
उ जे केरबा फरल घओंद से 
ओइ पर सुगा मरडाए 
उजे मारबौ रे सुगबा धनुख से 
सुगा गिरे मुरिछाए, 
उजे सुगनी जे रोअले वियोग से 
आदित होखे न सहाय 
उजे नेमुआ जे फरल घओद से 
ओइ पर सुगा मरडाए...।
यो पूर्वमा आएको गीतकै पूर्णरूप हो। यसमा केराको घडीमाथि रहेको सुगालाई धनुषवाणले मारेर खसाली दिने चेतावनी त दिएको छ तर ममता पनि त्यतिकै छ– तिमी मूच्र्छा परेर तल झर्छौ, तिम्री सुगनी तिम्रो वियोगमा रुन्छे। हे सूर्यदेव ! सुगा–सुगनीप्रति माया गर्नू...। लोकजीवनको यही विशेषता हाम्रो आदर्श थियो। बाटोमा छठीमाईका लागि चढाउने सामग्रीहरू भारमा लग्दै गरेको कुनै सहयोगीप्रति लक्षित गर्दै यस गीतमा भनिएको छ– दाजु पर्नेले भार लग्दै गर्दा बाटोमा धेरैले जिज्ञाशा गर्ने गर्दछन्– यो भार कता जाँदैछ ? उत्तर दिइन्छ– तिमी हेर्दैछैनौं ? यो भार छठी मैयाको लागि जाँदैछ। हो, मैयाप्रतिको कुनै अज्ञानता असह्य हुन्छ। श्रद्धा र भक्तिको यो अनुपम रूप हो ।
...उजे कांच जे बाँसके वहंगिया 
रेशम लागल डोर 
भरिया होएताह फलां भैया 
भार घाटे पहुंचाए 

पोराको मुठ बनाएर दियोलाई पानीमा राखी बगाउन सुरु भइसकेको छ। पानीमा बगिरहेका दियोको प्रकाश अद्भुत आनन्दको हुन्छ। उता कतै करुण रसले भरिएको गीतमा बाँझीको सामाजिक प्रतिष्ठाको अवस्थाबारे स्मरण गराउँदै छठी मैयाले पनि उनीप्रति उदार भइदिनु पर्ने आग्रह गरिएको देखिन्छ–
पीडाबोध अझ बढ्दै जान्छ— 
सासु मारे हुथीका हो दीनानाथ 
ननद लुलुआए 
निरघन पुरुषबा हो दीनानाथ 
बहिया धए निकाल... ।
 

बाँझीको घरमा खुसी छैन। दीनानाथ (सूर्य) सबैको प्रार्थना स्वीकार गर्नुहुन्छ तर बाँझीको प्रार्थना स्वीकार गरिँदैन। घरमा सासू पिट्छिन्। उनको मजाक उडाउँछिन्। निर्दयी पति घरबाट बाहिर निस्क भन्छन्। सन्तान प्राप्तिका लागि भाका, मनौती, गरेकी महिला सूर्य देउताको पूजा गर्न गहबर सफा गरी, लिपपोत गर्दै कबुला गर्दा पनि सन्तान सुख प्राप्त हुन नसकेको पीडाबोध यस गीतमा बडो मार्मिक रूपमा व्यक्त भएको छ–
गहबर निपाइते हो दीनानाथ 
तरहत्थिया गेल खिआए 
तैयो न छोडल हो दीनानाथ 
बझनिया परधान 
धूपबो जे दैत हो दीनानाथ 
चुटकिया गेल कटाए 
तैयो ने छोडल हो दीनानाथ 
बझनियाँ परधान... ।
(सबै गीतहरू लेखकको निजी संग्रहबाट)

यसरी छठी गीतमा तत्कालीन लोकजीवनका अनेकौं प्रसंग बडो सहजरूपमा प्रस्तुत भएको छ। तर यी गीतहरू अब रेकर्ड, युट्युब आदिमा मात्र सीमित हुन पुगेको छ।