नेपालको बृहत्तर कायापलट

नेपाल आज इतिहासको त्यस्तो मोडमा आइपुगेको छ, जहाँ विकल्प खोज्ने समय सकिएको छ। अब निर्णय गर्ने समय आएको छ। दशकौंदेखि व्यवस्था फेरियो, संविधान फेरियो, सत्ताका अनुहार फेरिए तर जनताको जीवन फेरिन सकेन। यही असफलताको भारी बोकेर हिँडिरहेका पुराना दलहरू आज गम्भीर राजनीतिक र नैतिक संकटमा छन्।

यही संकटको गर्भबाट केही नयाँ पात्र र नयाँ पुस्ता जन्मिएका छन्, जसले पुरानो राजनीतिलाई चुनौती मात्र होइन, प्रतिस्थापनको संकेत पनि दिइरहेका छन्। रवि लामिछानेको हुटहुटी, बालेन शाहको थिति, कुलमान घिसिङको प्रगति र जेनजी पुस्ताको गति तथा प्रविधि आज नेपाल परिवर्तनको चार मुख्य धुरी बनेका छन्। यी चार शक्ति अलग–अलग देखिए पनि यिनीहरूको गन्तव्य एउटै हो देश बनाउने।

रविको हुटहुटी– डरविहीन प्रश्न र राजनीतिमा असहजता : लामिछानेले राजनीतिमा ल्याएको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन शैली हो। उनले प्रश्न सोध्ने संस्कृतिलाई लोकप्रिय बनाए। ‘किन हुँदैन ?’ भन्ने प्रश्न पुरानो सत्तालाई सबैभन्दा असहज लाग्ने प्रश्न हो, र रविले यही प्रश्नलाई राजनीतिमा स्थापित गरे। उनको हुटहुटी कुनै भावनात्मक उग्रता मात्र होइन, जनताको लामो आक्रोशको अभिव्यक्ति हो। फाइल खोल्ने, नाम लिने, जवाफ माग्ने र दबाब सिर्जना गर्ने उनको शैलीले राजनीति अब बन्द कोठाको खेल होइन भन्ने सन्देश दिएको छ। राजनीतिक टिप्पणीका रूपमा भन्नुपर्दा, पुराना दलहरूलाई रवि सबैभन्दा असहज लाग्नुको कारण उनी सत्ताको भाषा होइन, जनताको भाषा बोल्छन्। यही कारण उनको लोकप्रियता बढ्दै जाँदा पुरानो शक्ति झन् आक्रामक र असहिष्णु बन्दै गएको देखिन्छ। यो नै संकेत हो कि परिवर्तन सही दिशामा छ।

बालेनको थिति– कानुन सबैका लागि बराबर : बालेनको उदयले नेपालको प्रशासनिक राजनीतिमा एउटा ठूलो प्रश्न उठाएको छ। के कानुन लागू गर्न साँच्चै असम्भव थियो, कि लागू गर्ने इच्छाशक्ति नै थिएन ? काठमाडौं महानगरमा देखिएको परिवर्तनले यो प्रश्नको उत्तर दिएको छ। फुटपाथदेखि ठूला संरचनासम्म, पहुँच र शक्तिको आधारमा चलेको अराजकतालाई उनले कानुनी थितिमा ल्याउने प्रयास गरे। यही कारण बालेन समर्थक मात्र होइन, आलोचक पनि उत्तिकै छन्। तर आलोचनाको ठूलो हिस्सा परिवर्तनबाट डराएकाहरूको हो भन्ने बुझ्न गाह्रो छैन। राजनीतिक हिसाबले बालेनको सन्देश स्पष्ट छ। देश भाषणले होइन, सिस्टमले चल्नुपर्छ। यदि यही थिति संघ, प्रदेश र स्थानीय तहमा विस्तार हुन सक्यो भने 
नेपालको शासन संस्कार नै बदलिन सक्छ।

कुलमानको प्रगति– नतिजाले बोल्ने नेतृत्व : कुलमान राजनीतिमा प्रत्यक्ष छैनन्, तर उनको प्रभाव राजनीतिभन्दा कमजोर छैन। लोडसेडिङ अन्त्य गरेपछि उनले एउटा भ्रम तोडे नेपालमा केही हुँदैन भन्ने भ्रम। उनको कार्यकालले देखाएको छ कि यदि नेतृत्व इमानदार र सक्षम भयो भने सरकारी संस्थान घाटाको कारखाना होइन, विकासको इन्जिन बन्न सक्छ। ऊर्जा क्षेत्रमा आत्मनिर्भरता केवल आर्थिक उपलब्धि होइन, राष्ट्रिय आत्मविश्वासको पुनर्निर्माण हो। राजनीतिक टिप्पणी यहाँ अनिवार्य हुन्छ। यदि कुलमान जस्ता व्यक्तिहरूलाई राजनीतिक स्वार्थले पन्छाइयो भने त्यो केवल व्यक्ति होइन, देशको सम्भावनालाई पन्छाउनु हो। दुर्भाग्यवश, पुरानो राजनीतिले सक्षमलाई भन्दा आज्ञाकारीलाई प्राथमिकता दिने संस्कार अझै छ।

जेन–जी– पुरानो राजनीति अस्वीकार गर्ने पुस्ता : जेन–जी पुस्ता कुनै दलको अन्ध समर्थक होइन। उनीहरू प्रश्न गर्छन्, तुलना गर्छन् र तथ्य खोज्छन्। यही कारण पुरानो शैलीको राजनीति यो पुस्तासामु टिक्न सक्दैन। यो पुस्ताले बुझिसकेको छ कि भाषणले पेट भरिँदैन, नाराले रोजगारी दिँदैन र भावनाले विकास हुँदैन। उनीहरू परिणाम चाहन्छन्। यही कारण स्टार्टअप, प्रविधि, नवप्रवर्तन र स्वरोजगारप्रति उनीहरू को आकर्षण बढ्दो छ। राजनीतिक रूपमा जेनजी सबैभन्दा खतरनाक मतदाता हो किनकि यो पुस्ता डराउँदैन, झुक्दैन र 
सम्झौतामा विश्वास गर्दैन।

अब मिल्नै पर्छ– विकल्पहरूको आपसी टकराब होइन, सहकार्य : नेपालको विडम्बना के हो भने, परिवर्तन चाहने शक्ति आपसमा लड्दा पुरानाले जित्ने गरेको इतिहास छ। यही गल्ती अब दोहोरिनु हुँदैन। रवि, बालेन र कुलमान एउटै पार्टीमा हुनैपर्छ भन्ने छैन। तर एउटै दिशामा सोच्नुपर्छ। न्यूनतम साझा एजेन्डा, सुशासन, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र ऊर्जा जस्ता विषयमा सहकार्य अपरिहार्य छ। राजनीतिक टिप्पणी स्पष्ट छ। यदि नयाँ भनिएका शक्तिहरू अहंकार, प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत लोकप्रियतामा अल्झिए भने पुराना दलहरू फेरि सत्तामा फर्किनेछन्। त्यसैले अब प्रतिस्पर्धा होइन, समन्वय आवश्यक छ।

अबको बाटो : दशकौं शासन गरेका दलहरूले देशलाई कहाँ पुर्‍याए भन्ने मूल्यांकन जनताले गरिसकेका छन्। अब पनि ‘फेरि मौका देऊ’ भन्ने भाषण स्वीकार्य छैन। आगामी निर्वाचन केवल मत हाल्ने प्रक्रिया होइन, राजनीतिक शुद्धीकरणको अवसर हो। पुराना अनुहार, पुराना शैली र पुराना बहानालाई पाखा लगाएर नयाँ सोच र नयाँ कार्यशैलीलाई अगाडि ल्याउने समय यही हो। नेपाललाई अब अर्को आन्दोलन होइन, कार्यान्वयन चाहिएको छ। अर्को नाराभन्दा योजना र परिणाम चाहिएको छ। रविको हुटहुटीले आवाज दिएको छ, बालेनको थितिले सिस्टम देखाएको छ, कुलमानको प्रगतिले सम्भावना प्रमाणित गरेको छ र जेन–जी पुस्ताले गति दिएको छ। अब प्रश्न एउटै हो के यी शक्ति मिल्न सक्छन् ? यदि मिले, नेपाल रोकिने छैन। यदि नमिले, पुरानाले फेरि मौका पाउनेछन्। देश बनाउने ऐतिहासिक अवसर अहिले छ। यही बेला निर्णय गर्न सकेनौं भने इतिहासले हामीलाई माफ गर्ने छैन।