आजको विश्व विज्ञान, प्रविधि र सीपमा आधारित युग हो। आधुनिक समाजमा केवल सैद्धान्तिक ज्ञानले मात्र राष्ट्रिय विकास, सार्वजनिक सुरक्षा र सुशासन सम्भव हुँदैन। उद्योग, प्रविधि, प्रशासन, सुरक्षा र सेवा क्षेत्र सबै प्राविधिक दक्षतामा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था आइसकेको छ। त्यसैले प्राविधिक शिक्षा आज कुनै वैकल्पिक विषय नभई मुलुकको अनिवार्य सर्त बनेको छ।
नेपालजस्तो विकासोन्मुख मुलुकमा बेरोजगारी, गरिबी, असुरक्षा र विपद् जोखिम समाधान गर्न प्राविधिक शिक्षाको भूमिका अझै महŒवपूर्ण छ। प्राविधिक शिक्षा भनेको व्यावहारिक ज्ञान, सीप र दक्षतामा आधारित शिक्षा हो, जसले व्यक्तिलाई उत्पादन, सेवा र रोजगारीसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्छ। यस शिक्षाले मानिसलाई काम गर्न सक्ने, समस्या समाधान गर्न सक्ने र आत्मनिर्भर बन्ने क्षमता प्रदान गर्छ।
इन्जिनियरिङ, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, निर्माण, यातायात, ऊर्जा, सुरक्षा सेवा, प्रहरी तालिम तथा विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी शिक्षा सबै प्राविधिक शिक्षाअन्तर्गत पर्दछन्। यस्तो शिक्षा राष्ट्र निर्माणका लागि आवश्यक आधारशिला हो। राष्ट्रिय विकासमा प्राविधिक शिक्षाको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। दक्ष प्राविधिक जनशक्ति बिना उद्योग सञ्चालन, पूर्वाधार निर्माण, ऊर्जा उत्पादन, प्रविधिको विकास तथा सेवा क्षेत्रको विस्तार सम्भव हुँदैन। प्राविधिक शिक्षाले बेरोजगारी न्यूनीकरण गरी उत्पादनशीलता बढाउँछ र आर्थिक समृद्धिको बाटो खोल्छ। सीपयुक्त जनशक्ति देशमै प्रयोग हुन सकेमा वैदेशिक निर्भरता घट्दै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणमा सहयोग पुग्छ। राज्यको दायित्व भनेको नागरिकलाई गुणस्तरीय, समयसापेक्ष र रोजगारमुखी शिक्षा उपलब्ध गराउनु हो।
सरकारले प्राविधिक शिक्षालाई प्राथमिकतामा राखी नीति, योजना र कार्यक्रम निर्माण तथा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। प्राविधिक शिक्षालय, तालिम केन्द्र र अनुसन्धान संस्थाको स्थापना, पाठ्यक्रमको नियमित परिमार्जन, दक्ष प्रशिक्षक उत्पादन र निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गर्नु सरकारको प्रमुख जिम्मेवारी हो। साथै, सुरक्षा निकाय र प्रहरी सेवाका लागि आवश्यक प्राविधिक शिक्षामा विशेष ध्यान दिनु अत्यावश्यक छ। राज्यको प्रहरी व्यवस्था देशको शान्ति, सुरक्षा र कानुन कार्यान्वयनको मेरुदण्ड हो। आधुनिक समाजमा अपराधका स्वरूप जटिल र प्रविधिमैत्री हुँदै गएका छन्। साइबर अपराध, डिजिटल ठगी, आर्थिक अपराध, संगठित अपराध, मानव तस्करी र लागुऔषध कारोबार नियन्त्रण गर्न प्राविधिक रूपमा दक्ष प्रहरी आवश्यक हुन्छ। फरेन्सिक विज्ञान, सूचना प्रविधि, डाटा विश्लेषण, डिजिटल निगरानी, ट्राफिक प्रविधि र अनुसन्धान उपकरणको प्रयोग प्राविधिक शिक्षाबिना सम्भव हुँदैन।
सरकारले प्रहरी भर्ना, तालिम र पदोन्नतिलाई प्राविधिक शिक्षासँग जोड्नुपर्छ। प्रहरी प्रशिक्षण प्रतिष्ठानहरूमा साइबर अपराध अनुसन्धान इकाइ, फरेन्सिक प्रयोगशाला, डिजिटल डाटाबेस र आधुनिक तालिम प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ। प्रविधिको प्रयोग गर्दा मानव अधिकार, कानुनी मर्यादा, पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई अनिवार्य रूपमा पालना गर्नुपर्छ। प्रभावकारी कार्यान्वयन बिना नीति केवल कागजमा सीमित हुने भएकाले नियमित अनुगमन र मूल्यांकन अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। नेपाल प्राकृतिक विपद्को उच्च जोखिममा रहेको मुलुक हो। भूकम्प, बाढी, पहिरो, आगलागी, महामारी तथा औद्योगिक दुर्घटनाजस्ता विपद्ले ठूलो मात्रामा जनधनको क्षति पु¥याउने गरेका छन्। जोखिम पूर्वानुमान, विपद् नक्सांकन, प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली, खोज तथा उद्धार प्रविधि, आपत्कालीन सञ्चार प्रणाली र पुनस्र्थापनामा प्राविधिक शिक्षा अपरिहार्य हुन्छ। यस क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति बिना प्रभावकारी विपद् व्यवस्थापन सम्भव हुँदैन।
प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी तथा अन्य सुरक्षा निकायलाई खोज तथा उद्धार तालिम, ड्रोन प्रविधि, जीपीएस प्रणाली, डिजिटल सञ्चार, आगो नियन्त्रण उपकरण र प्राथमिक उपचारसम्बन्धी प्राविधिक शिक्षा आवश्यक हुन्छ। यसले विपद्को समयमा छिटो, सुरक्षित र प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न सहयोग पु¥याउँछ। प्राविधिक रूपमा सक्षम सुरक्षा निकायले जनधनको क्षति न्यूनीकरण गर्न महŒवपूर्ण भूमिका खेल्छ। सार्वजनिक सुरक्षा पनि प्राविधिक शिक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ। सार्वजनिक स्थल, विद्यालय, उद्योग, यातायात व्यवस्था, भिड नियन्त्रण र आपत्कालीन व्यवस्थापनमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग आवश्यक हुन्छ। सीसीटीभी, ट्राफिक व्यवस्थापन प्रणाली, डिजिटल सञ्चार, साइबर सुरक्षा र निगरानी प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोगले सार्वजनिक सुरक्षालाई मजबुत बनाउँछ। यसले नागरिकको जीवन र सम्पत्ति सुरक्षित गर्नका साथै राज्यप्रति जनविश्वास बढाउँछ।
तर नेपालमा प्राविधिक शिक्षाको पहुँच सीमित हुनु, ग्रामीण क्षेत्रमा संरचनाको अभाव, दक्ष प्रशिक्षकको कमी, उपकरण र प्रविधिको न्यूनता तथा नीतिको कमजोर कार्यान्वयन जस्ता चुनौतीहरू विद्यमान छन्। सुरक्षा निकायमा पनि आधुनिक प्रविधि, अनुसन्धान सुविधा र नियमित तालिमको कमी देखिन्छ। यी समस्याले प्राविधिक शिक्षाको अपेक्षित परिणाम प्राप्त गर्न बाधा पु¥याएका छन्। यसका समाधानका लागि प्राविधिक शिक्षालाई विद्यालय तहदेखि नै अनिवार्य बनाउने, सरकारी बजेट वृद्धि गर्ने, प्रहरी तथा सुरक्षा निकायमा निरन्तर प्राविधिक तालिम सञ्चालन गर्ने, निजी क्षेत्र र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँग सहकार्य बढाउने आवश्यक छ। साथै, नीति कार्यान्वयनमा कडाइ, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
अन्ततः प्राविधिक शिक्षाबिना मुलुकको आर्थिक विकास, सार्वजनिक सुरक्षा, विपद् व्यवस्थापन र कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन सम्भव छैन। विशेषगरी राज्यको प्रहरी र सरकारी संयन्त्रलाई सक्षम, आधुनिक र जनमैत्री बनाउन प्राविधिक शिक्षा अनिवार्य छ। त्यसैले प्राविधिक शिक्षा नै मुलुकको दिगो विकास, सुरक्षित भविष्य र समृद्ध राष्ट्र निर्माणको आधार हो। प्राविधिक शिक्षा आधुनिक राष्ट्र निर्माण र दिगो विकासका लागि मुलुकको आधारभूत आवश्यकता हो। प्राविधिक शिक्षा भन्नाले व्यक्तिलाई व्यावहारिक ज्ञान, पेसागत सीप र वैज्ञानिक दृष्टिकोण प्रदान गर्ने शिक्षालाई जनाउँछ। कुनै पनि मुलुकको सामाजिक तथा आर्थिक प्रगतिमा केवल मानवशक्ति मात्र पर्याप्त हुँदैन; जनशक्ति दक्ष, उत्पादनशील र आत्मनिर्भर हुनुपर्ने आवश्यकता हुन्छ।
यस दृष्टिले हेर्दा प्राविधिक शिक्षा मुलुकको विकासका लागि अनिवार्य सर्त हो। प्राविधिक शिक्षा विशेषगरी सीपयुक्त जनशक्ति उत्पादनमा महŒवपूर्ण भूमिका खेल्दछ। इन्जिनियर, स्वास्थ्यकर्मी, सूचना प्रविधि विशेषज्ञ, कृषि तथा उद्योगसम्बन्धी प्राविधिक कर्मचारीबिना आधुनिक राष्ट्र निर्माण असम्भव हुन्छ। यसले उद्योग, कृषि, सेवा र ऊर्जा क्षेत्रलाई सुचारु राख्नेमात्र नभई आर्थिक वृद्धिलाई दिगो बनाउँछ। त्यसैगरी, प्राविधिक शिक्षा रोजगारी सिर्जना र बेरोजगारी न्यूनीकरणमा समेत निर्णायक भूमिका खेल्दछ। योग्य तथा दक्ष जनशक्तिले स्वदेशमै रोजगारी प्राप्त गर्न सक्ने मात्र नभई स्वरोजगारमार्फत नयाँ रोजगारको अवसर पनि सिर्जना गर्न सक्छ। यसले वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता घटाएर राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउँछ।
अर्कोतर्फ, प्राविधिक शिक्षा औद्योगिकीकरण र प्रविधि अपनाउने क्षमताका लागि अपरिहार्य छ। विज्ञान र प्रविधिमा आधारित नवप्रवर्तन तथा अनुसन्धान प्राविधिक शिक्षाबिना सम्भव छैन। यसले मुलुकलाई प्रतिस्पर्धात्मक, आत्मनिर्भर र समृद्ध राष्ट्रका रूपमा अगाडि बढाउँछ। त्यसैगरी, प्राविधिक शिक्षा आयात प्रतिस्थापन र राष्ट्रिय उत्पादन वृद्धिमा सहयोग पु¥याउँछ। योग्य जनशक्तिले देशमै वस्तु तथा सेवाको उत्पादन गर्न सक्छ, जसले आयात घटाउँछ र आर्थिक स्थायित्व सुनिश्चित गर्दछ।
अन्ततः प्राविधिक शिक्षा जनताको जीवनस्तर सुधार, आधारभूत सेवा सञ्चालन र राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि समेत अपरिहार्य छ। स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार र ऊर्जा क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको उपस्थिति देशको दिगो विकासका लागि अत्यावश्यक छ। यस प्रकार, गुणस्तरीय र पहुँचयोग्य प्राविधिक शिक्षा मुलुकको दिगो विकास, रोजगार सिर्जना, आत्मनिर्भरता र नवप्रवर्तनका लागि अनिवार्य सर्त हो। यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन बिना कुनै मुलुक आधुनिक, प्रतिस्पर्धात्मक र समृद्ध राष्ट्रको रूपमा स्थापित हुन असमर्थ हुन्छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
