अमेरिकाद्वारा दुई महिनामै चीनमैत्री एक नेताको हत्या र अर्का हिरासतमा, किन बोल्दैन बेइजिङ ?

बेइजिङ : अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले दुई महिनाको अन्तरालमै बेइजिङ नजिकका दुई सहयोगीलाई हटाएका छन्न् । पहिला नेता भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलस मादुरो अहिले काराकासबाट अमेरिकी विशेष बलले रातारात गरेको असाधारण कारबाहीमा समातेर न्यूयोर्कको एक हिरासतमा राखिएका छन् । दोस्रो नेता तेहरानको केन्द्र भागमा दिनदहाडै गरिएको संयुक्त अमेरिकी-इजरायली हवाई आक्रमणमा मारिएका छन् ।

यसको प्रतिक्रियामा चीनले आक्रोश व्यक्त गरेको छ-एक सार्वभौम नेताको पक्राउ वा हत्या र अमेरिकाको शासन परिवर्तनको प्रयासको निन्दा गर्दै, इरानसँग आफ्नो मित्रता दोहोर्‍याएको छ । तर, बेइजिङले आफ्नो भूराजनीतिक प्रतिष्पर्धीले खेलका नियमहरू परिवर्तन गरिरहँदा धेरैजसो हेरेरै बसेको छ । चिनियाँ नेता सी जिनपिङका लागि, यहाँ कडा यथार्थवाद काम गरिरहेको छ ।

इरान चीनका प्रमुख प्राथमिकता भन्दा तल पर्छ–जसमध्ये अमेरिकासँगको सम्बन्धको स्थिरता सबैभन्दा महत्वपूर्ण छ, विशेष गरी यस महिनाको अन्त्यतिर बेइजिङमा हुने ट्रम्पसँगको शिखर वार्तालाई ध्यानमा राख्दा । विज्ञहरूका अनुसार, चीनले वासिङ्टनको ध्यान र सैन्य स्रोतहरू हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रबाट टाढा मोडिएको पनि स्वागत गर्न सक्छ ।

वासिङ्टनस्थित फाउन्डेसन फर डिफेन्स अफ डेमोक्रेसीजका चीनसम्बन्धी वरिष्ठ निर्देशक क्रेग सिंगलटनले भने, ‘चीन मौसमी साथी जस्तै हो-बोलिमा लामो, जोखिममा छोटो । बेइजिङले संयुक्त राष्ट्रसंघमा आवाज उठाउनेछ तर तेहरानलाई महत्वपूर्ण सहयोग दिनबाट टाढै रहनेछ ।’

यद्यपि चीन इरानी तेलको सबैभन्दा ठूलो खरिदकर्ता हो, इरानको रणनीतिक महत्व चीनका लागि धेरैले सोचेभन्दा सीमित छ । दुवैबीच सैन्य सहकार्य सीमित नै रहेको छ, र व्यापार तथा लगानीका प्रवाहहरू चीनले मध्यपूर्वमा सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्न खोज्दा केही खाडी राष्ट्रहरूसँग भएका सम्बन्धभन्दा कम छन् ।
 

बेल्जियमस्थित इन्टरनेशनल क्राइसिस ग्रुपका वरिष्ठ विश्लेषक विलियम याङका अनुसार, ‘चीनले इरानका कारण अमेरिकासँग तनाव बढाउन कुनै फाइदा देख्दैन ।’ उनले थपे, ‘चीनले अझै पनि व्यापारिक सम्झौता र अमेरिकासँगको समग्र सम्बन्धको स्थिरतालाई प्राथमिकता दिन्छ, त्यसैले पछिल्लो वर्ष ट्रम्प प्रशासनसँग निर्माण गरेको सकारात्मक गतिलाई बिगार्न चाहँदैन ।’

बेइजिङको गणना
चीन लामो समयदेखि इरानको प्रमुख कूटनीतिक र आर्थिक सहयोगी रहँदै आएको छ । इरानको अधिकांश तेल निर्यात किन्ने बाहेक, बेइजिङले अमेरिकाले लगाएका ‘एकपक्षीय’ प्रतिबन्धहरूको आलोचना गर्दै आएको छ र इरानको आणविक कार्यक्रम शान्तिपूर्ण भएको दाबीलाई समर्थन गरेको छ ।

हालका वर्षहरूमा चीनले इरानलाई ब्रिक्स र शाङ्घाई सहयोग संगठन जस्ता बेइजिङ–समर्थित समूहमा समावेश गरेर उसको अन्तर्राष्ट्रिय हैसियत बढाएको छ, जसले पश्चिमी अलगावबीच तेहरानलाई कूटनीतिक ठाउँ दिएको छ । तर, चीनले आफ्ना साझेदारहरूको द्वन्द्वमा प्रत्यक्ष संलग्न हुनबाट सधैं टाढै बसेको छ र मध्यपूर्वको सुरक्षा मामिलामा आफ्नै सम्पत्तिको सुरक्षा बाहेक सक्रिय भूमिका लिन चाहेको देखिँदैन ।

गत वर्ष इरान–इजरायल द्वन्द्व र त्यसपछिका अमेरिकी हवाई आक्रमणका बेला पनि चीनले प्रायः भाषणात्मक समर्थन मात्र दिएको थियो। विश्लेषकहरूका अनुसार, इरान चीनका लागि दीर्घकालीन रूपमा महत्वपूर्ण साझेदार भए पनि, अस्तित्वगत वा अत्यावश्यक साझेदार भने होइन । त्यसैले बेइजिङले सीमित जोखिम मात्र लिने रणनीति अपनाएको छ ।

अल्पकालीन असर
यद्यपि, ऊर्जा क्षेत्रमा चीनलाई छोटो अवधिमा असर पर्न सक्छ । इरानको प्रायः सबै कच्चा तेल निर्यात चीनमै पुग्छ, जुन चीनको समुद्री मार्गबाट हुने कुल कच्चा तेल आयातको करिब १३ प्रतिशत हो । यद्यपि चीनले वर्षौंदेखि आपूर्ति विविधीकरण गर्दै आएको छ, जसले तत्कालको झट्का व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।

तर, स्ट्रेट अफ हर्मुज जस्तो महत्वपूर्ण समुद्री मार्गमा ठूला अवरोध आएमा चीनका लागि समस्या बढ्न सक्छ, किनकि खाडी क्षेत्रबाट आउने ठूलो परिमाणको तेल यही मार्गबाट आउँछ । चीनसँग करिब १.२ अर्ब ब्यारेल बराबरको स्थल–आधारित कच्चा तेल भण्डार रहेको बताइन्छ, जुन करिब ११५ दिनको समुद्री आयात बराबर हो ।

अमेरिकाको विकल्पको रूपमा चीन
चीनले इरानमा अमेरिकी सैन्य हस्तक्षेपलाई आफ्नो सन्देश बलियो बनाउन प्रयोग गर्न सक्छ-विशेष गरी ग्लोबल साउथका देशहरूमाझ-कि वासिङ्टन प्रभुत्ववादी शक्ति हो, जबकि बेइजिङ गैर–हस्तक्षेपको पक्षमा उभिएको छ । केही चिनियाँ विश्लेषकहरूका अनुसार, साझेदारहरूलाई सुरक्षा ग्यारेन्टी नदिनु बेइजिङको सोचे–सम्झेको रणनीति हो, जसले उसलाई लचिलो बनाउँछ र अत्यधिक रणनीतिक बोझबाट जोगाउँछ ।

तर, यसले संकट हिंसात्मक बन्दा चीनको प्रभाव सीमित हुन सक्ने चेतावनी पनि दिइएको छ । साथै, चीनको निष्क्रियताले ट्रम्पका जोखिमपूर्ण कदमहरूलाई थप हौसला दिन सक्ने आशंका व्यक्त गरिएको छ । सीएनएनबाट