शब्दको छद्म विश्वयुद्ध

आधुनिक भूराजनीतिमा मिसाइलको प्रहारभन्दा शब्द र सूचनाको प्रहार कम शक्तिशाली हुँदैन। आजको युगमा युद्ध केवल तोप र बारुदले मात्र होइन, कूटनीतिक वक्तव्य र मिडियाका भाष्यमार्फत सिधै मानिसको मस्तिष्कमै लडिन्छ। अमेरिका र इरानबीचको लामो र जटिल द्वन्द्व यसको ज्वलन्त उदाहरण हो, जहाँ कूटनीतिक टेबलका शान्तिका कुरा र युद्धभूमिका मिसाइल प्रहार एकैसाथ चलिरहेका छन्।

एकातिर शान्तिको अपिल र अर्कोतिर सैन्य धम्कीको ‘लुकामारी कूटनीति’ले अविश्वासको खाडललाई झनै गहिरो बनाएको छ। हतियारको भिडन्तभन्दा गलत सञ्चार, रणनीतिक अस्पष्टता र विरोधाभासपूर्ण सन्देशले कसरी द्वन्द्वलाई लम्ब्याउँछ र शान्तिलाई बन्धक बनाउँछ भन्ने बुझ्न यो संकटलाई सञ्चारको ऐनाबाट केलाउनु अपरिहार्य छ। वर्तमान विश्वमा युद्ध केवल युद्धभूमिमा मात्र सीमित छैन। यो सूचना, धारणा र सञ्चारमार्फत नेता, कूटनीतिज्ञ, सैनिक र साधारण नागरिकको मस्तिष्कमै समान रूपमा लड्न थालेको छ। इरानसँग सम्बन्धित चलिरहेको द्वन्द्वले सञ्चार पनि क्षेप्यास्त्र र सैन्य रणनीतिजत्तिकै निर्णायक हुन्छ भन्ने देखाउँछ।

बन्द ढोकाभित्र कूटनीतिक वार्ता र शान्ति पहलहरू चलिरहँदा बाहिर एकैसाथ सैन्य कारबाहीहरू जारी रहन्छन्, जसले अनिश्चितता, अविश्वास र रणनीतिक अस्पष्टताको वातावरण सिर्जना गर्छ। यो ‘लुकामारी कूटनीति’ले सञ्चारको खाडललाई फराकिलो बनाउँदै शान्तिपूर्ण समाधानको सम्भावनालाई थप जटिल बनाएको छ। सैन्य कारबाही जारी रहँदा अस्थायी युद्धविरामका लागि प्रस्तावहरूसहित आउने हालैका कूटनीतिक विकासक्रमले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले सामना गरिरहेको विरोधाभासलाई चित्रण गर्छन्। वार्ता भइरहे तापनि युद्धभूमिका विस्फोटहरूले शान्तिको आवाजलाई दबाइरहेका छन्।

गलत सञ्चारको मूल्य : इतिहासले बारम्बार देखाएको छ कि युद्धहरू प्रायः विवादास्पद स्वार्थहरूको कारणले मात्र नभई सञ्चार प्रक्रियामा देखिने असफलताका कारणले पनि चर्किन्छन्। आश्वस्त पार्ने उद्देश्यले प्रवाहित गरिएका सन्देशहरूलाई कहिलेकाहीँ खतराको रूपमा व्याख्या गरिन्छ। शान्ति सम्झौतामार्फत गरिएको सैन्य न्यूनीकरणलाई आक्रमणको तयारीका रूपमा लिइन्छ भने कूटनीतिक मौनतालाई शत्रुता भनेर गलत बुझिन्छ। घरेलु प्रयोजनका लागि दिइएका राजनीतिक अभिव्यक्तिलाई प्रायः विदेशमा आधिकारिक नीतिको रूपमा व्याख्या गर्ने गरिन्छ।

• प्रत्येक गलत तरिकाले बुझिएको कथन, प्रत्येक विरोधाभासी घोषणा र प्रत्येक ढिलाइ भएको स्पष्टीकरणले अनिश्चितता बढाउँछ र द्वन्द्वलाई लम्ब्याउँछ। मध्यपूर्वमा संकट लम्बिनुको मुख्य कारण पनि यही हो।
• जोखिम सञ्चारले असमझदारी कम गर्न, विश्वासको पुनर्निर्माण गर्न र दिगो शान्तिका लागि अनुकूल अवस्था सिर्जना गर्न संरचित रूपरेखा प्रदान गर्छ भन्ने कुरा द्वन्द्वरत सबै पक्षले बुझ्नु जरुरी छ।

वर्तमान इरान द्वन्द्वले यो खतरनाक ढाँचालाई उदाहरणसहित प्रस्ट पार्छ। मध्यस्थकर्ताहरूले वार्तालाई सहज बनाउने प्रयास जारी राख्दा विभिन्न पक्षका सार्वजनिक बयानहरू प्रायः एकअर्काप्रति विरोधाभासपूर्ण हुन्छन्, भइरहेका छन्। केही नेताहरूले वार्तामा प्रगति भइरहेको घोषणा गर्दा अरूले अर्थपूर्ण वार्तालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्छन् वा विपक्षको इमानदारीमाथि प्रश्न उठाउँछन्। यस्ता विरोधाभासी भाष्यहरूले रणनीतिक अविश्वासलाई गहिरो बनाउँछन् र राजनीतिक रूपमा सम्झौतालाई अझ कठिन बनाउँछन्।

द्वन्द्वरत पक्षहरूले वार्ताको लाभ जोगाउन जानाजानी अनिश्चितता कायम राख्ने अवस्थालाई सञ्चार विद्वानहरूले ‘रणनीतिक अस्पष्टता’का रूपमा वर्णन गर्छन्। यद्यपि रणनीतिक अस्पष्टताले छोटो अवधिका लागि रणनीतिक फाइदाहरू देखाए पनि यसले दीर्घकालीन रूपमा गलफत्तीमात्र उत्पन्न गर्छ।

सूचना युद्धको अदृश्य मोर्चा : आधुनिक युद्ध परम्परागत सैन्य कारबाहीभन्दा धेरै परसम्म फैलिएको छ, जहाँ सूचना एक रणनीतिक हतियार बनेको छ। सरकार, गुप्तचर एजेन्सी, सैन्य प्रवक्ता, राजनीतिक नेता, सामाजिक सञ्जालका प्रभावकार र अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया आउटलेटहरू निरन्तर सार्वजनिक धारणालाई आफ्नो पक्षमा पार्न प्रतिस्पर्धा गर्छन्। प्रत्येक मिसाइल आक्रमण प्रतिस्पर्धी भाष्यहरूसँगै आउँछन्। प्रत्येक कूटनीतिक बैठकपछि सूचनाको छनोटपूर्ण चुहावट, निन्दा र सावधानीपूर्वक तयार पारिएका सार्वजनिक बयानहरू बाहिरिन्छन्।

लडाइँ र वार्ता सँगसँगै : वर्तमान द्वन्द्वको सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण पक्ष भनेको वार्ता र सैन्य टकराव एकैसाथ अघि बढ्नु हो। कूटनीतिक इतिहासले देखाउँछ कि विरोधीहरूले सम्झौतामा पुग्नुअघि आफ्नो बार्गेनिङ (सौदाबाजी) क्षमता बढाउने उद्देश्यले सैन्य कारबाही जारी राख्दै वार्ता पनि गर्छन्। यद्यपि, यो दोहोरो ट्र्याक रणनीतिले सञ्चारमा अन्तर्निहित दुविधा सिर्जना गर्छ। जब एक पक्षले एकैसाथ सैन्य हमला सुरु गर्दै शान्ति वार्ताको घोषणा गर्छ, तब विपक्षले स्वाभाविक रूपमा ती वार्ताको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउँछ।

हालैको इरानसम्बन्धी द्वन्द्वमा यस्ता अवस्थाहरू दोहोरिरहेका छन्। यसैगरी, सम्झौता कार्यान्वयन हुनुअघि नै उल्लंघन भएमा वा सर्तहरूलाई प्रत्येक पक्षले आआफ्नै अनुकूलतामा व्याख्या गरेमा युद्धविराम प्रस्तावहरूले वैधता गुमाउँछन्। यो विरोधाभासले सञ्चार विज्ञहरूले ‘विश्वसनीयताको भनेर वर्णन गरेको अवस्थालाई इन्धन दिन्छ। विश्वसनीयताबिनाका वार्ताहरू वास्तविक द्वन्द्व समाधानको सट्टा केवल ‘पब्लिक रिलेसन’ (जनसम्पर्क)को अभ्यासमा सीमित बन्छन्।

सञ्चार अन्तरालका उदाहरणहरू : चलिरहेको इरान द्वन्द्वले यस्ता धेरै उदाहरण सिर्जना गरेको छ, जहाँ वासिङ्टन र तेहरान दुवैका आधिकारिक कथनहरूलाई फरक–फरक दर्शकले फरक–फरक तरिकाले व्याख्या गरेका छन्, जसले कूटनीतिलाई थप जटिल बनाएको छ। अमेरिकी पक्षबाट तत्कालीन राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले प्रायः रणनीतिक सञ्चारको गैरपरम्परागत शैली प्रयोग गरे। धेरै अवसरमा उनले इरानसँगको वार्ता सकारात्मक रूपमा अगाडि बढिरहेको र कूटनीतिक सफलता पहुँचभित्रै रहेको सार्वजनिक घोषणा गरे।

तर, लगभग त्यही समयमा उनले इरानले अमेरिकी मागहरू अस्वीकार गरेमा वा क्षेत्रीय सुरक्षालाई खतरा पर्ने गतिविधि जारी राखेमा गम्भीर सैन्य परिणाम भोग्नुपर्ने चेतावनी पनि दिए। यस्ता सन्देशहरू कूटनीतिक संलग्नतालाई जोड्ने उद्देश्यले गरिएको हुन सक्छ। तर, इरानी नेताहरूले यी मिश्रित संकेतहरूलाई इमानदार शान्ति प्रयासको सट्टा जबरजस्ती थोपरिएको कूटनीतिका रूपमा व्याख्या गरे। फलस्वरूप, सम्भावित वार्ताको घोषणाबाट उत्पन्न सार्वजनिक आशावादलाई प्रायः नवीकरण गरिएका सैन्य धम्कीहरूले ओझेलमा पारे। यसले वासिङ्टनको मनसायप्रति तेहरानलाई सशंकित बनायो।

सञ्चारले पनि रणनीतिक अस्पष्टता : राष्ट्रपति ट्रम्पले केही सैन्य कारबाहीलाई ‘व्यापक युद्ध सुरु गर्नुको सट्टा शान्ति पुनस्र्थापित गर्ने उद्देश्यले चालिएका सीमित कदम’का रूपमा वर्णन गर्दा विरोधाभासको अर्को उदाहरण देखा प¥यो। इरानी अधिकारीहरूले उक्त कार्यलाई विस्तारित सैन्य अभियानको प्रमाणका रूपमा व्याख्या गरे। एउटै घटनासम्बन्धी फरक व्याख्याले कसरी पूर्णतया फरक राजनीतिक भाष्यहरू उत्पन्न गर्न सक्छन् भन्ने यो ज्वलन्त उदाहरण हो। यसले युद्धविराम नीतिको सट्टा गलत शैलीमार्फत सैन्य कारबाहीमा तीव्रता आउने जोखिम बढाउँछ।

त्यस्तैगरी, इरानी नेतृत्वबाट हुने सञ्चारले पनि रणनीतिक अस्पष्टतालाई प्रतिबिम्बित गरेको छ। वरिष्ठ इरानी अधिकारीहरूले राष्ट्रिय सार्वभौमिकता र शान्तिपूर्ण आणविक अधिकारको सम्मान गरिए वार्ताका लागि आफूहरू खुला रहेको बारम्बार बताएका छन्। तर, आधिकारिक बयानबाजीमा तेहरानले विदेशी आक्रामकताको निन्दा गर्नुका साथै मिसाइल क्षमता र सैन्य तयारीमा प्रगतिको बारेमा घोषणाहरू पनि गर्दै आएको छ। यी कथनहरू मुख्यतया घरेलु दर्शकलाई आश्वस्त पार्न र सैन्य मनोबल कायम राख्नका लागि गरिएको हुन सक्छ। तर, वासिङ्टन र यसका सहयोगीहरूले तिनलाई प्रायः ‘सम्झौताप्रतिको अनिच्छा’का रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

दोहोरिरहने सञ्चार खाडल इरानको आणविक कार्यक्रम : अर्को दोहोरिरहने सञ्चार खाडल इरानको आणविक कार्यक्रमसँग सम्बन्धित छ। इरानी अधिकारीहरूले यो कार्यक्रम विशेष रूपमा शान्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि मात्र भएको र अन्तर्राष्ट्रिय दायित्वको पूर्ण पालना गरिएको दाबी गर्दै आएका छन्। तर, अन्तर्राष्ट्रिय निरीक्षणमा लगाइने आवधिक प्रतिबन्ध, प्राविधिक जानकारी प्रदान गर्न गरिने ढिलाइ र विभिन्न इरानी अधिकारीका असंगत सार्वजनिक सन्देशले बाह्य पर्यवेक्षकहरूमा शंका उत्पन्न गराएको छ। यी असंगतिहरू घरेलु राजनीतिक गतिशीलता, सुरक्षा संवेदनशीलता वा जानाजानी अपनाइएको रणनीतिक अस्पष्टतामध्ये जुनसुकै कारणले उत्पन्न भएका भए पनि, तिनले वार्ताको क्रममा विश्वासको संकट बढाउन ठूलो भूमिका खेलेका छन्। सञ्चार असफलताहरू सधैं झूटबाटै उत्पन्न हुन्छन् भन्ने छैन।

राजनीतिक नेताहरूले एकैपटक धेरै प्रकारका दर्शकसँग कुराकानी गर्दा विरोधाभासहरू उत्पन्न भएर पनि यस्ता असफलता सतहमा देखा पर्छन्। एक समूहलाई आश्वस्त पार्न तयार पारिएका सन्देशले अनजानमै अर्को समूहलाई सतर्क वा रुष्ट बनाउन सक्छन्। द्वन्द्वको परिस्थितिमा व्यक्त गरिएका धारणाहरू प्रायः वास्तविकता जत्तिकै प्रभावशाली हुन्छन् र गलत सूचनाजत्तिकै खतरनाक पनि हुन सक्छन्।

जोखिम सञ्चारको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यी घटनाक्रमले स्पष्टता, स्थिरता, पारदर्शिता र विश्वसनीयताको महत्त्वलाई जोड दिन्छन्। दिगो शान्तिका लागि कूटनीतिक टेबल वरिपरि गरिने वार्तामात्र पर्याप्त हुँदैन, बरु असमझदारी कम गर्ने, अनिश्चितता हटाउने र पारस्परिक विश्वासलाई बढावा दिने सञ्चार रणनीतिहरू पनि उत्तिकै आवश्यक पर्छन्। अनुशासनबिनाको सञ्चारले वास्तविक कूटनीतिक पहलहरूलाई समेत शंकाको घेरामा पार्छ र शान्तिपूर्ण समाधानलाई धेरै पर धकेलिदिन्छ।

निष्कर्षमा सञ्चारबिनाको शान्ति कसरी ? : हालैको इरान द्वन्द्वले सञ्चार अब युद्धको माध्यमिक आयाम नभएर प्रमुख हतियार नै बनिसकेको देखाउँछ। प्रत्येक गलत तरिकाले बुझिएको कथन, प्रत्येक विरोधाभासी घोषणा र प्रत्येक ढिलाइ भएको स्पष्टीकरणले अनिश्चितता बढाउँछ र द्वन्द्वलाई लम्ब्याउँछ। मध्यपूर्वमा संकट लम्बिनुको मुख्य कारण पनि यही हो। जोखिम सञ्चारले असमझदारी कम गर्न, विश्वासको पुनर्निर्माण गर्न र दिगो शान्तिका लागि अनुकूल अवस्था सिर्जना गर्न संरचित रूपरेखा प्रदान गर्छ भन्ने कुरा द्वन्द्वरत सबै पक्षले बुझ्नु जरुरी छ।

तसर्थ, अबको विश्वमा हतियारको बिसाइसँगै शब्दहरूको व्यवस्थापन पनि उत्तिकै अपरिहार्य छ। जबसम्म बन्दुकको आवाजलाई कूटनीतिको इमानदार संवादले विस्थापित गर्न सक्दैन, तबसम्म कुनै पनि शान्ति सम्झौता केवल कागजको खोस्टोमा सीमित हुनेछ। भविष्यका युद्धहरू रोक्न सैन्य शक्तिलाई मात्र होइन, सञ्चारको मनोवैज्ञानिक र भावनात्मक पाटोलाई पनि गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। युद्धभूमिमा बगेको रगत र टेबलमा पोखिएको मसी दुवैको मूल्य उस्तै हो। त्यसैले, पक्षहरूबीचको संवाद केवल जित वा हारको रणनीतिक हतियार नभई, मानवीय संवेदना र दिगो शान्तिको साँचो पुल बन्नुपर्छ। सही सञ्चारबिनाको शान्ति अस्थायी युद्धविराममात्र हो, जसले जुनसुकै बेला अर्को महाविपत्ति निम्त्याउन सक्छ।

कायस्थ, सञ्चारविज्ञ हुन्