मुलुकको अर्थतन्त्र कृषि प्रधान हो। देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषिको योगदान १६ प्रतिशत छ। तर, वर्षाको अवधि र तीव्रता दुवै निरन्तर परिवर्तन भइरहेकाले जलवायु परिवर्तनका परिणामबाट किसान प्रभावित भइरहेका छन्। देशको ४० प्रतिशतभन्दा बढी कृषि भूमि अझै पनि आकाशेपानीमा निर्भर छ।
त्यसैकारण जीविकोपार्जनका लागि किसानले आगामी दशकमा मनसुनी वर्षामा हुने कुनै पनि परिवर्तनको लागि आफूलाई तयार राख्नुपर्छ। सबैभन्दा ठूलो प्रभाव छोटो अवधिको वर्षाको परिवर्तनशीलताबाट हुन्छ। कहिलेकाहीँ तीव्र, भारी वर्षाले अचानक बाढी निम्त्याउँछ, र कहिलेकाहीँ एक हप्ता वा सोभन्दा बढी समयसम्म मनसुन रोकिएर पानीको अभाव हुन्छ। जसले गर्दा खेतीपाती गर्न गाह्रो हुन्छ। मुलुकमा बाढी र खडेरी दुवै सामान्य बन्दै गएका छन्।
कमजोर मनसुनको कारणले सामान्यतया बाली उत्पादन कम हुन्छ, जबकि सामान्य वा सामान्यभन्दा बढी वर्षाले उत्पादन बढाउँछ। यद्यपि, देशमा सामान्य औसत वर्षा भए पनि, मनसुन सुरु हुने समय वा वर्षा नभए कृषि उत्पादनमा विनाशकारी प्रभाव पार्न सक्छ। बाली उत्पादनमा हानि पुर्याउनुको साथै वर्षाको मात्रा र समयमा थोरै परिवर्तनले पनि अन्य गम्भीर सामाजिक परिणामहरू निम्त्याउन सक्छ। मुलुकको तराई मधेस क्षेत्रमा मनसुनको बीचमा पनि गम्भीर खडेरी परेको छ, जसले सीमान्तकृत जनताको जीविकोपार्जनमा गम्भीर खतरा निम्त्याएको छ र जनस्वास्थ्यको बारेमा चिन्ता बढाएको छ। औसतभन्दा कम वर्षा भएको यो खडेरी विशेष गरी चिन्ताजनक छ किनकि यो त्यस्तो समयमा हुन्छ जब कृषि गतिविधिहरू निरन्तर वर्षामा अत्यधिक निर्भर हुन्छन्। पानीको अभावले बालीनाली नष्ट गरिरहेको छ, पशुधनको क्षति भइरहेको छ, र पहिले नै तनावग्रस्त मानिसहरूको कठिनाइ थपिरहेको छ, जसले गर्दा बसाइँसराइ र स्वास्थ्य जोखिमहरू बढ्न सक्ने सम्भावना छ।
मुलुकको तराई–मधेस क्षेत्रमा मनसुनको समयमा पनि गम्भीर खडेरी परिरहेको छ। जसले सीमान्तकृत समुदायको जीविकोपार्जनमा गम्भीर असर पारेको छ र जनस्वास्थ्यमा खतरा निम्त्याएको छ। यो खडेरीको विशेषता वर्षामा तीव्र कमी हो, केही जिल्लाहरूमा औसतभन्दा २० प्रतिशत देखि ४० प्रतिशत कम वर्षा हुन्छ। यसले घरेलु प्रयोग र सिँचाइ दुवैको लागि पानीको अभाव निम्त्याइरहेको छ, जसले कृषिलाई असर गरिरहेको छ र सम्भावित रूपमा खाद्य असुरक्षा निम्त्याउँदैछ। सामाजिक–आर्थिक पछौटेपनको सामना गरिरहेका मधेसी, दलित, मुस्लिम र थारू समुदायलगायत सीमान्तकृत समूहहरूको लागि अवस्था विशेषगरी दयनीय छ।
कृषि : खडेरीले बाली विफलता र चरन विनाश निम्त्याउँछ, जसले गर्दा कृषि उत्पादनमा कमी आउन सक्छ र खाद्यान्न अभाव हुन सक्छ। खडेरीले बालीनाली विशेषगरी तराई क्षेत्रको प्रमुख बाली धान, नष्ट गरिरहेको छ। यसले वर्षामा निर्भर कृषिमा निर्भर किसानहरूको खाद्य सुरक्षा र आयमा प्रत्यक्ष असर गरिरहेको छ। धेरै मानिसहरूको जीविकोपार्जनको अर्को महत्त्वपूर्ण स्रोत, पशुधन पनि पानीको अभाव र चाराको अभावका कारण प्रभावित भइरहेको छ, जसले गर्दा पशुधनको मृत्यु र आर्थिक कठिनाइ भइरहेको छ।
खाद्य सुरक्षा : कृषि उत्पादनमा कमी आउँदा खाद्यान्नको मूल्य बढ्दै गएको छ र अभाव हुन थालेको छ। जसले गर्दा गरिब घरपरिवार असमान रूपमा प्रभावित भइरहेका छन।
पानी संकट : इनार र ट्युबवेलहरू सुक्दै गएका छन्। पिउने र सिँचाइ दुवैका लागि पानीको गम्भीर संकट सिर्जना भएको छ। खडेरीले विशेषगरी मध्य पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा पानीको अभाव बढाइरहेको छ। सुक्खा अवस्थाले वन डढेलोको जोखिम बढाउँछ, जसले पारिस्थितिक प्रणाली र जीविकोपार्जनलाई थप क्षति पुर्याउन सक्छ।
सीमान्तकृत समुदायमा पर्ने प्रभाव : खडेरीले विद्यमान असमानताहरूलाई बढाउँछ र आफ्नो जीविकोपार्जनको लागि कृषि र प्राकृतिक स्रोतहरूमा धेरै निर्भर रहेका सीमान्तकृत समुदायहरूलाई असमान रूपमा असर गर्छ।
बसाइँसराइ : यदि खडेरी जारी रह्यो भने, यसले ग्रामीण क्षेत्रबाट कामको खोजीमा सहरी केन्द्रहरूमा बसाइँसराइ बढाउँछ। जसले गर्दा ती क्षेत्रहरूमा स्रोतसाधनमा दबाब पर्न सक्छ। किसान र अन्य जोखिममा रहेका जनसंख्या वैकल्पिक रोजगारी र पानीको स्रोतको खोजीमा बसाइँ सर्न बाध्य भइरहेका छन्, जसले गर्दा परम्परागत जीविकोपार्जनमा बाधा पुगिरहेको छ र सहरी क्षेत्रहरूमा दबाब बढिरहेको छ।
स्वास्थ्य जोखिमहरू : पानीको अभावले पानीजन्य रोग र अन्य स्वास्थ्य समस्याहरूको घटना बढाउन सक्छ। खडेरीको अवस्थाले पानीको गुणस्तर र उपलब्धतामा कमी ल्याउन सक्छ, जसले गर्दा पानीजन्य रोगहरूको जोखिम बढ्न सक्छ। सुक्खा अवस्थाले श्वासप्रश्वास समस्याहरू बढाउन सक्छ, विशेषगरी बालबालिका र वृद्धवृद्धामा। खडेरीसँग सम्बन्धित तनाव र कठिनाइले मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ, जसले गर्दा चिन्ता र डिप्रेसन बढ्छ। सफा पानीको कम पहुँचले झाडापखाला, हैजा र टाइफाइड जस्ता रोगहरूको जोखिम बढाउन सक्छ। बाली विफलता र खाद्य उत्पादनमा कमीले कुपोषण निम्त्याउन सक्छ, विशेषगरी कमजोर जनसंख्यामा। सुक्खा अवस्थाले धुलो र वायु प्रदूषण बढाउन सक्छ, जसले श्वासप्रश्वास समस्याहरू बढाउन सक्छ।
खडेरीमा योगदान पुर्याउने कारकहरू : मनसुनको समयमा तराई–मधेस क्षेत्रमा सामान्यभन्दा धेरै कम वर्षा भएको छ। यस क्षेत्रको लागि पानीको महत्वपूर्ण स्रोत चुरे पहाडको वन फँडानी र क्षयीकरणले पानी संकटमा योगदान पुर्याइरहेको छ। अत्यधिक बोरिङ र भूमिगत पानीको दोहनले पनि पानीका स्रोतहरू घटाउँदैछ। जलवायु परिवर्तनले बारम्बार र गम्भीर खडेरीका साथै अन्य चरम मौसमी घटनाहरू निम्त्याइरहेको छ।
सरकार र मानवीय प्रतिक्रिया : खडेरी, बाढी र पहिरोलगायत मनसुनसँग सम्बन्धित आपत्कालीन अवस्थाहरूको लागि तयारी बढाउनु आवश्यक छ। मानवीय संस्थाहरू र सरकारले आपत्कालीन खाद्य सहायता प्रदान गर्ने, पशुधन स्वास्थ्यलाई सहयोग गर्ने र वैकल्पिक जीविकोपार्जन प्रवद्र्धनमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। सिँचाइ पूर्वाधार र पानी संरक्षणलगायत दिगो पानी व्यवस्थापन अभ्यासहरूमा लगानी गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। जलवायु लचिलोपन निर्माण गर्न दीर्घकालीन रणनीतिहरू आवश्यक छन्, जसमा जीविकोपार्जन विविधीकरण गर्ने, जलवायु–स्मार्ट कृषिलाई प्रवद्र्धन गर्ने र जलवायु परिवर्तनको मूल कारणहरूलाई सम्बोधन गर्ने समावेश छ। सुरक्षित पिउने पानी, खाद्य सहायता र स्वास्थ्य सेवाहरूमा पहुँच प्रदान गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।
दीर्घकालीन अनुकूलन रणनीतिहरू : दिगो पानी व्यवस्थापन अभ्यासहरूको विकास र कार्यान्वयन, खडेरी प्रतिरोधी बालीहरूको प्रवद्र्धन र जीविकोपार्जन विविधीकरण आवश्यक छ। अनुकूलन रणनीतिहरूको योजना र कार्यान्वयनमा स्थानीय समुदायहरूलाई संलग्न गराउनु महत्त्वपूर्ण छ। सरकारले तराई–मधेस क्षेत्रलाई खडेरी प्रभावित क्षेत्र घोषणा गर्नुपर्छ र राहत र दीर्घकालीन समाधानका लागि स्रोतसाधन परिचालन गर्नुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र सहायता एजेन्सीहरूले राहत प्रयासहरूलाई सहयोग गर्न र प्राविधिक विशेषज्ञता प्रदान गर्न भूमिका खेल्न सक्छन्।
नेपाल मनसुनमा धेरै निर्भर छ। आर्थिक प्रभावका साथै मनसुनको सामाजिक र राजनीतिक प्रभाव पनि हुन्छ। त्यसैले, मनसुनले बालीनालीलाई मात्र नभई देशका सबै उद्योगहरूलाई पनि असर गर्छ भन्नु सही हुनेछ। यसलाई ध्यानमा राख्दै, मनसुन–आश्रित भारतीय अर्थतन्त्रको लागि बजेटलाई जलवायु संवेदनशील बनाउनु आवश्यक छ। किसानहरू र अन्य अन्तिम प्रयोगकर्ताहरूले यी चरम घटनाहरूले आफ्नो उत्पादनमा कसरी परिवर्तन ल्याउनेछन् भनेर विचार गरेर जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई राम्रोसँग बुझ्न सक्छन्। मनसुनको ढाँचामा परिवर्तनसँगै, किसानहरू खडेरीको लागि तयार हुनुपर्छ। वर्षभरि पानी संरक्षण गर्नुको साथै सिँचाइको समयमा पानीको बर्बादीबाट बच्नुपर्छ।
तराई–मधेस क्षेत्रमा हालको खडेरी जीविकोपार्जन र जनस्वास्थ्य दुवैमा दूरगामी परिणामहरूसहितको गम्भीर समस्या हो। जलवायु परिवर्तनको तत्काल प्रभावहरूलाई कम गर्न र दीर्घकालीन लचिलोपन निर्माण गर्न समन्वित र व्यापक प्रतिक्रिया आवश्यक छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
