सल्लाको जंगलले माटो र पानीको संरक्षण त गर्यो, तर जैविक विविधताको संरक्षण गर्न सकेन ।
नेपाल हिमाल र जैविक विविधताका लागि विश्वमै प्रसिद्ध छ । यहाँ हिमाल, पहाड र तराईका विभिन्न पारिस्थितिक क्षेत्र छन् । यहाँ १ हजार २ सय ४० भन्दा बढी प्रजातिका चरा, सरीसृप र स्तनधारी जीवहरू पाइन्छन् । तर २००७ सालदेखि २०२६ सम्मको समयमा जंगलको क्षेत्र धेरै घट्यो । यो अवधिमा काठ कटाइ, खेतीका लागि जमिन परिवर्तन र जनसंख्या वृद्धिका कारण जंगलहरू नष्ट भए । जंगलको विनाशले जैविक विविधता र पर्यावरणमा ठूलो असर पर्यो ।
यस समस्यालाई समाधान गर्न नेपालले २०१७ सालदेखि व्यवस्थित वन योजना सुरु गर्यो । दोस्रो पञ्चवर्षीय योजना (विसं २०२०–२०२२) मा वृक्षरोपणका लागि विशेष प्रयासहरू भए । यी प्रयासहरूको मुख्य उद्देश्य बिग्रिएको जमिन पुनस्र्थापना गर्नु र दिगो वन व्यवस्थापन गर्नु थियो । तर, यी प्रयासहरूले अपेक्षित सफलता प्राप्त गर्न सकेनन् । विशेषगरी, एकै प्रकारका रूखहरू, जस्तै सल्ला, रोप्ने नीतिले समस्या निम्त्यायो । सल्लाका रूखहरूले जैविक विविधता घटायो र वन्यजन्तुको विस्थापन भयो । यसले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व पनि बढायो ।
ऐतिहासिक सन्दर्भ
नेपालको सामुदायिक वन व्यवस्थापनले विगतका पाठहरूबाट सिकेर दिगो पर्यावरण संरक्षणमा योगदान दिइरहेको छ। फलफूलका रूखहरू र विविध प्रजातिका रूखहरू रोपेर जैविक विविधता र स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जन सुधारिएको छ।
दोस्रो पञ्चवर्षीय (त्रिवर्षीय) योजनाले (विसं २०२०–२०२२) जंगल संरक्षण र वृक्षरोपणमा जोड दियो । यो योजनाले ठूलो मात्रामा रूख रोप्ने, प्राकृतिक स्रोतको सर्वेक्षण गर्ने, वन व्यवस्थापन योजना बनाउने र वनमा आधारित उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्ने लक्ष्य राख्यो । यी प्रयासहरूले पछि सामुदायिक वनको आधार तयार गरे । तर, त्यतिबेला यी प्रयासहरू पूर्ण रूपमा सफल भएनन् ।
२०१७–२०२६ सालको वृक्षरोपण प्रयासहरू
दोस्रो पञ्चवर्षीय योजनामा वृक्षरोपण अभियानले विभिन्न कुराहरूमा ध्यान दियो । यी प्रयासहरू निम्नानुसार थिए ः
— बिग्रिएको जमिनमा ठूलो मात्रामा रूख रोप्ने ।
— उपयुक्त रोपण क्षेत्र पत्ता लगाउन प्राकृतिक स्रोतको सर्वेक्षण गर्ने ।
— केही जिल्लाहरूमा वन व्यवस्थापन योजना बनाउने ।
— आगो नियन्त्रण गर्न फायरलाइन र वन सडक निर्माण गर्ने ।
— वनमा आधारित उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्ने ।
यी कार्यहरू जंगलको कटान, खेती विस्तार र जनसंख्या वृद्धिका कारण हराएको हरियाली फर्काउन सुरु गरिए । यो कुनै विशेष नामको अभियान थिएन । यो राष्ट्रिय वन योजनाको हिस्सा थियो । यी प्रयासहरूले जंगलको क्षेत्र केही हदसम्म बढायो । तर, एकल प्रजातिको रूख रोप्ने नीतिले धेरै समस्याहरू निम्त्यायो ।
रोपिएका रूखका प्रकारहरू
२०१७–२०२६ सालको वृक्षरोपणमा नेपालको विविध पारिस्थितिक क्षेत्रअनुसार स्थानीय प्रजातिका रूखहरू रोपिए । यी रूखहरूमा खैर, सिसम्, साल, सल्ला, कटुस र गुराँस समावेश थिए । यी रूखहरूले जंगल क्षेत्र बढाउने र स्थानीय समुदायलाई काठ, दाउरा र घाँस उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखे । यी रूखहरू छनोट गर्नुको कारण तिनीहरूको छिटो वृद्धि र माटो संरक्षण गर्ने क्षमता थियो । तर, यी रूखहरूको छनोटले जैविक विविधतामा असर पर्यो ।
फलफूलका रूख किन प्राथमिकतामा परेनन् ?
यो अवधिको वृक्षरोपणमा फलफूलका रूखहरू कम रोपिए । छिटो बढ्ने सल्लाका रूखहरूलाई प्राथमिकता दिइयो । सल्लाले माटोलाई स्थिर बनाउँथे र छिट्टै जंगलको क्षेत्र बढाउँथे । तर, सल्लाका रूखले फल दिँदैनन् । यसले वन्यजन्तुका लागि खाना र बासस्थानको कमी भयो । सल्लाका जंगलले सूर्यको प्रकाश छेकेर अन्य बोटबिरुवा उम्रन दिएन । यसले जैविक विविधता घटायो । आँप, लिची, अमला, केराजस्ता फलफूलका रूखहरू रोपिएनन् । यी रूखहरूले वन्यजन्तुलाई खाना र बासस्थान दिन सक्थे । फलफूलका रूखहरू नहुँदा वन्यजन्तुहरू, विशेषगरी बाँदरहरू, खाना खोज्न गाउँ र खेतमा पस्न थाले । यसले बाली नष्ट गर्यो । स्थानीय समुदाय र वन्यजन्तुबीच द्वन्द्व बढ्यो । यो समस्याले संरक्षणका प्रयासहरूलाई चुनौती दियो ।
पारिस्थितिक र सामाजिक प्रभाव
फलफूलका रूखहरूको अभावले वन्यजन्तुहरू जंगल छोडेर गाउँमा आए । बाँदरहरूले खेतमा लगाइएका बालीहरू नष्ट गरे । यसले स्थानीय समुदायलाई आर्थिक नोक्सान भयो । सल्ला रूखका एकल प्रजातिका जंगलले ‘हरियाली मरुभूमि’ बनायो । यी जंगलमा चरा, कीरा र अन्य प्रजातिका लागि उपयुक्त बासस्थान भएन । नेपालमा पाइने १ हजार २ सय ४० भन्दा बढी प्रजातिका जीवहरू यस्ता जंगलमा बाँच्न सकेनन् ।
सल्लाका जंगलले माटो र पानीको संरक्षण त गर्यो, तर जैविक विविधताको संरक्षण गर्न सकेन । यी जंगलमा अन्य बोटबिरुवा र जीवहरूको लागि स्थान कम भयो । यसले पारिस्थितिक सन्तुलन बिगार्यो । स्थानीय समुदाय र वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्वले संरक्षण कार्यमा बाधा पुर्यायो ।
सिक्नुपर्ने पाठ र आधुनिक सन्दर्भ
२०१७–२०२६ सालको वृक्षरोपण अभियानले धेरै कुरा सिकायो । एकल प्रजातिको रूख रोप्नुको सट्टा विविध प्रजातिका रूखहरू रोप्नु आवश्यक छ । फलफूलका रूखहरूले वन्यजन्तु र समुदाय दुवैलाई फाइदा पुर्याउँछ । २०२७ सालदेखि सुरु भएको सामुदायिक वन कार्यक्रमले यो कमी पूरा गर्न थाल्यो ।
२०५० सालको वन ऐनले स्थानीय समुदायलाई जंगल व्यवस्थापनको जिम्मा दियो । सामुदायिक वनले जंगलको संरक्षण र स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जनमा सुधार ल्यायो । आज, फलफूलका रूखहरू, जस्तै आँप, लिची, अमला, रोपेर वन्यजन्तु र समुदायलाई फाइदा पुर्याइन्छ । २०४९ सालमा २६ प्रतिशत रहेको जंगलको क्षेत्र २०७३ सालमा ४५ प्रतिशत पुग्यो । यो सामुदायिक वन र आप्रवासनका कारण सम्भव भयो ।
आधुनिक समयमा वृक्षरोपण अभियानहरूले जैविक विविधताको महŒव बुझेका छन् । स्थानीय प्रजातिका रूखहरू र फलफूलका रूखहरू रोप्ने नीति अपनाइएको छ । यस्ता रूखहरूले माटो संरक्षण गर्छन्, वन्यजन्तुलाई खाना र बासस्थान दिन्छन् र स्थानीय समुदायलाई आर्थिक फाइदा पुर्याउँछन् । सामुदायिक वन कार्यक्रमले स्थानीय समुदायलाई जंगलको संरक्षण र व्यवस्थापनमा सहभागी बनाएको छ ।
चुरे क्षेत्र ह्रासको प्रभाव
चुरे क्षेत्र नेपालको महत्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदा हो । यो तराईको उर्वर भूमिको रक्षक हो । तर चुरे क्षेत्रको ह्रासले तराईमा ठूलो असर परेको छ । जंगल विनाश, अवैध कटान र भू–क्षयले चुरे कमजोर भएको छ । यसले तराईको उर्वर भूमिमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ । चुरे क्षेत्रको जंगल घट्दा भू–क्षय बढेको छ । माटो बगेर तराईका खेतहरू नष्ट भएका छन् । बाढी र डुबानको समस्या बढेको छ ।
चुरेले पानीको स्रोत नियन्त्रण गथ्र्यो, तर अब पानीको कमी र अनियमितता देखिएको छ । यसले कृषि उत्पादन घटाएको छ । चुरे क्षेत्रको ह्रासले जैविक विविधता पनि घटाएको छ । वन्यजन्तुको बासस्थान नष्ट भएको छ । बाँदर र अन्य जनावरहरू गाउँ र खेतमा पस्छन् । यसले बाली नष्ट गर्छ र किसानलाई आर्थिक नोक्सान हुन्छ । चुरे संरक्षण नगरे तराईको उर्वरभूमि मरुभूमिमा परिणत हुन सक्छ । यसका लागि वृक्षरोपण, अवैध कटान रोक्ने र सामुदायिक वन व्यवस्थापन आवश्यक छ । चुरे जोगाउनाले तराईको कृषि र पर्यावरण सुरक्षित रहन्छ ।
निष्कर्ष
२०१७–२०२६ सालको वृक्षरोपण अभियानले जंगल पुनस्र्थापना र माटो संरक्षणको लक्ष्य राख्यो । खैर, सिसम्, साल, सल्ला, कटुस र गुराँसजस्ता स्थानीय रूखहरू रोपिए । तर, सल्लामा आधारित एकल प्रजातिको रोपणले जैविक विविधता घटायो । फलफूलका रूखहरू नरोप्दा वन्यजन्तुका लागि खाना र बासस्थानको कमी भयो । यसले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व बढायो ।
यो अभियानले विविध प्रजातिका रूखहरू र फलफूलका रूखहरूको महत्व सिकायो । आज, नेपालको सामुदायिक वन व्यवस्थापनले यी पाठहरूबाट सिकेर दिगो पर्यावरण संरक्षणमा योगदान दिइरहेको छ । फलफूलका रूखहरू र विविध प्रजातिका रूखहरू रोपेर जैविक विविधता र स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जन सुधारिएको छ । सामुदायिक वन कार्यक्रमले नेपालको जंगल संरक्षणमा ठूलो सफलता हासिल गरेको छ । यो दृष्टिकोणले पर्यावरण र समुदायबीच सन्तुलन कायम गरेको छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
