सोह्र श्राद्ध हिन्दु समाजको गहिरो आस्थासँग जोडिएको संस्कार हो। यसले पितृ ऋण तिर्ने, दिवंगत आत्माको शान्ति र परिवारको समृद्धि सुनिश्चित गर्ने विश्वास बोकेको छ। यो विस्तृत जानकारीले सोह्र श्राद्ध किन गर्ने र कसका लागि गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट रूपमा प्रकाश पार्दछ।
नेपाली हिन्दु समाजमा आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि सर्वपितृ अमावश्यासम्मको पक्षलाई श्राद्ध वा पितृपक्षको रूपमा मनाइन्छ। यो समय हरेक नेपाली हिन्दुका लागि अत्यन्तै पवित्र, श्रद्धा र सम्मानपूर्ण मानिन्छ। यसपालिकोे पितृपक्ष सोह्रश्राद्ध भदौ २३ गते सोमबारबाट सुरु भई असोज ५ गते आइतबार समापन हुँदैछ। यस अवधिमा व्यक्तिहरू आफ्ना स्वर्गीय पूर्वजहरू, विशेषगरी पितृपुरुषहरूको स्मरणमा विभिन्न धार्मिक कर्मकाण्ड, तर्पण, दान तथा श्राद्धको आयोजना गर्छन्।
तर, के हो श्राद्ध ? यसलाई गर्नुको वास्तविक कारण के हो ? कुन कुन व्यक्तिहरूका लागि श्राद्ध गर्नुपर्छ ? यी प्रश्नको खोजी गरौं। फलतः श्राद्ध भन्नु केवल मृतकका लागि भोजनको व्यवस्था मात्र होइन, यो एक जटिल तथा दार्शनिक अवधारणा हो। जसको मूल वेद, पुराण, स्मृतिग्रन्थ (मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति आदि) र महाकाव्यहरू (रामायण, महाभारत)मा गहिरो रूपमा निहित छ। यसको उद्देश्य केवल पितृहरूलाई तृप्त पार्नु मात्र होइन, आफ्नो जीवनमा उनीहरूबाट प्राप्त भएको ऋण अर्थात् पितृऋणको चुक्ता गर्नु पनि हो। जब कि हिन्दु धर्मशास्त्रअनुसार मानिसमा तीन प्रकारका ऋण हुन्छन्। त्यसमा पहिलो देवऋण जसलाई देवताहरूप्रतिको ऋण भनिन्छ।
दोस्रोमा ऋषिऋण अर्थात् ऋषि–मुनि, गुरुहरूप्रतिको ऋण र तेस्रोमा पितृऋण वा पूर्वजहरूप्रतिको ऋण पनि हो। वस्तुतः मानिस जन्मँदै यी तीन ऋणमा बाँधिएको हुन्छ। यीमध्ये पितृऋण चुक्ता गर्ने प्रमुख उपाय नै श्राद्ध कर्म हो। यीमध्ये पितृऋण विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। तसर्थ गरुड पुराण र महाभारतमा उल्लेख भएअनुसार पितृहरूलाई तृप्त पार्न नसके सन्तानलाई उन्नति प्राप्त हुँदैन भन्ने विश्वास छ। जसरी श्राद्ध कर्ममा पिण्डदान प्रमुख हुन्छ, जब कि पिण्डलाई अन्न, जल र तिल मिसाएर तयार पारिन्छ। यसलाई दिवंगत आत्माको प्रतीकका रूपमा देखिन्छ। जुन पिण्ड अर्पण गर्दा ‘इदं पितृभ्यः स्वधा’ भनेर उच्चारण गरिन्छ। यसरी स्वधाभावले अर्पण गर्दा पितृहरूको आत्मा तृप्त हुन्छ भन्ने धार्मिक मान्यता छ।
नेपाली समाज धार्मिक, सांस्कृतिक र परम्परागत मान्यतामा गहिरो जरा गाडेर बसेको समाज हो। हिन्दु धर्मावलम्बी समुदायमा विशेष गरी वर्षे काल (भदौ–असोज) मा पितृ पक्ष अर्थात् सोह्र श्राद्धको परम्परा प्राचीनकालदेखि चलिआएको छ। प्रत्येक वर्ष पितृपक्षमा दिवंगत पितृहरूलाई स्मरण गर्दै, श्राद्धकर्म गरी, तिनलाई तृप्त पार्ने विश्वास गरिएको छ। श्राद्ध भन्ने शब्द नै श्रद्धाबाट बनेको हो, जसको अर्थ श्रद्धा वा विश्वासपूर्वक गरिएको कार्य हो। यसले देखाउँछ कि यो कर्म केवल औपचारिक परम्परा नभई आस्था र भक्तिभावमा आधारित कर्म हो। यसमा सोह्र श्राद्ध किन गर्ने ? यो प्रश्नको उत्तर पितृऋण, सांस्कृतिक मूल्य, धार्मिक दृष्टि र सामाजिक एकतासँग जोडिएको छ।
त्यस्तै, कसका लागि गर्ने भन्ने प्रश्नमा उत्तर स्पष्ट छ— हाम्रा दिवंगत पिता, आमा, बाजे–बज्यै, पुर्खा तथा परिवारका सदस्यहरूको आत्मा शान्ति र तृप्तिका लागि गर्ने हो। यस अर्थमा सोह्र श्राद्धको धार्मिक आधार, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, सांस्कृतिक अर्थ, समाजशास्त्रीय प्रभाव र आधुनिक सन्दर्भमा यसको महत्त्वबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गरिने छ। हाम्रा पूर्वजहरूले हाम्रा लागि गरेका त्याग, सेवा, स्नेह र संस्कारहरूलाई सम्झने, उनीहरूको आत्मालाई शान्ति दिलाउने र उनीहरूको आशीर्वाद प्राप्त गर्ने प्रक्रिया नै श्राद्ध हो। जुन हिन्दु शास्त्र अनुरूप भन्ने नै हो भने श्राद्ध शास्त्रीय एवं धार्मिक विधिका अनुसार गरिएको एक पूज्य कर्म हो। यसले मात्र पितृलाई तर्पण पुग्ने मात्र नभएर श्राद्धपूर्वक गर्दा कर्ममा शुभ फल आउने विश्वास गरिन्छ। यी संस्कारले परिवारमा सद्भाव, शान्ति र धर्मको पालना हुन्छ।
यसरी सोह्र श्राद्ध हिन्दु संस्कारमा पितृहरूको सम्मान र स्मरणको एक महत्त्वपूर्ण धर्मिक विधि तथा कर्म हो। जसको पालना सबैले गर्वका साथ गर्नुपर्ने हुँदा यसले पितृहरूको आशीर्वादसहित परिवारमा समृद्धि ल्याउने विश्वास गरिन्छ। तथापि, श्राद्ध परम्पराको आरम्भ वैदिककालमै भएको पाइन्छ। ऋग्वेदमा पितृहरूको स्तुति र तिनलाई अन्न जल अर्पण गर्ने परम्पराको वर्णन छ। पछि मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति, गरुड पुराण आदिमा यसलाई व्यवस्थित रूपमा व्याख्या गरिएको छ। राजा दशरथको मृत्युपश्चात् रामले गंगा तटमा गरेको श्राद्ध, महाभारतमा भीष्मपितामहको मृत्युपश्चात् पाण्डवहरूले गरेको श्राद्ध आदि प्रसंगहरू यस परम्पराको ऐतिहासिक जरा प्रष्ट पार्छन्।
त्यसैले यो परम्परा केवल नेपालको मात्र नभई सम्पूर्ण हिन्दु समाजमा हजारौं वर्षदेखि निरन्तर प्रचलित छ। सोह्र श्राद्ध भन्नाले पितृ पक्षका १६ दिनलाई जनाइन्छ। भाद्र शुक्ल पूर्णिमादेखि आश्विन कृष्ण औंसीसम्मको १६ दिनलाई पितृ पक्ष भनिन्छ। यस अवधिमा प्रत्येक दिन दिवंगत आत्माहरू पृथ्वीमा आइपुग्छन् भन्ने विश्वास रहिआएको छ। सोह्र श्राद्ध शब्द संस्कृतको श्राद्धबाट आएको हो। जसको अर्थ श्रद्धा वा विश्वास र सम्मानका साथ गरिने कार्य हो। यो अनुष्ठान हिन्दु धर्मको वैदिक परम्परामा आधारित छ र विभिन्न पुराणहरू, जस्तै गरुड पुराण, विष्णु पुराण र मार्कण्डेय पुराणमा यसको उल्लेख पाइन्छ। हिन्दु विश्वासअनुसार, मृत्युपछि आत्माले विभिन्न लोकहरूको यात्रा गर्छ र पितृ पक्षको समयमा पितृहरू पृथ्वीलोकमा आउँछन्। यो समयमा उनीहरूको सम्मान र सम्झनामा गरिएका कर्मकाण्डहरूले उनीहरूको आत्मालाई शान्ति प्रदान गर्छ र उनीहरूको मोक्षको मार्ग प्रशस्त हुन्छ।
फलतः सोह्र श्राद्धको उत्पत्तिको कथा पौराणिक कथाहरूसँग जोडिएको छ। एक प्रसिद्ध कथानकअनुसार, महाभारतका पात्र कर्णले आफ्नो जीवनकालमा धेरै दान गरेका थिए। तर उनले पितृहरूका लागि कुनै कर्मकाण्ड गरेका थिएनन्। मृत्युपछि उनलाई स्वर्गमा सुन र धन प्राप्त भयो, तर खाना र पानी प्राप्त भएन। जब उनले यमराजसँग यो कुराको कारण सोधे, यमराजले उनलाई पितृहरूका लागि श्राद्ध नगरेका कारण यस्तो अवस्था आएको बताए। त्यसपछि कर्णले पृथ्वीमा फर्केर १६ दिनसम्म पितृहरूको लागि श्राद्ध गरे। जसले उनको आत्मालाई शान्ति प्राप्त भयो। यो कथाले सोह्र श्राद्धको महत्त्वलाई अझ बढी जोड दिन्छ।
निष्कर्षमा, सोह्र श्राद्ध हिन्दु समाजको गहिरो आस्थासँग जोडिएको संस्कार हो। यसले पितृ ऋण तिर्ने, दिवंगत आत्माको शान्ति र परिवारको समृद्धि सुनिश्चित गर्ने विश्वास बोकेको छ। यो विस्तृत जानकारीले सोह्र श्राद्ध किन गर्ने र कसका लागि गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट रूपमा प्रकाश पार्दछ। साथै यो केवल धार्मिक कर्म मात्र नभई सांस्कृतिक निरन्तरता, सामाजिक एकता र नैतिक चेतनाको आधार पनि हो। मूलतः सोह्र श्राद्ध हिन्दु धर्म र संस्कृतिको एक अभिन्न अंग हो। जसले जीवित र मृतकहरू बीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई जोड्छ। यो अनुष्ठानले पितृहरूको सम्मान, आत्माको शान्ति र मोक्षको मार्गलाई प्राथमिकता दिन्छ।
यसले सामाजिक एकता, परम्पराको निरन्तरता र मनोवैज्ञानिक सन्तुष्टिलाई पनि बढावा दिन्छ। तसर्थ आधुनिक युगमा यसको स्वरूपमा केही परिवर्तन आए पनि सोह्र श्राद्धको मूल भावना र महत्त्व अझै पनि उत्तिकै जीवन्त छ। अतः यो अनुष्ठानले हामीलाई हाम्रा पुर्खाहरूको योगदानको कदर गर्न र उनीहरूको स्मृतिलाई जीवित राख्न प्रेरित गर्छ। हिन्दु धर्ममा यो विश्वास छ कि पितृहरूको आशीर्वादले हाम्रो जीवनमा सुख, समृद्धि, र शान्ति प्राप्त हुन्छ। त्यसैले, सोह्र श्राद्ध केवल एक धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान र आध्यात्मिक विश्वासको प्रतीक पनि हो।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
