समृद्धिका लागि ६४ सिद्ध ज्योतिर्लिंग

नेपालका प्राचीन चारधाम रुरुक्षेत्र, मुक्तिक्षेत्र, पशुपतिक्षेत्र र बराहक्षेत्र हो । यहाँ असंख्य सिद्ध पीठहरू छन् । भारतमा द्वादश ज्योतिर्लिंग र चारधाम, तीन धाम भन्दै हामी बाहिरिन्छौं । आफैं प्रकट भएका हाम्रै ज्योतिर्लिंगहरूको दर्शनमै हामी पुग्न सकिरहेका हुन्नौं ।

६४ ज्योतिर्लिंगमा पहिलो हो, सिन्धुलीको कुशेश्वर र अन्तिम ६४औं हो पशुपतिको रुद्रगारेश्वर । यसबारे स्कन्दपुराण, हिमवत् खण्डमा विस्तृत चर्चा छ । यसमा पनि केही विकट रहेको मकवानपुरमा रहेका ५४ ज्योतिर्लिंगको संक्षिप्त चर्चा यसमा हुनेछ । अति कठिन मानिएको मकवानपुर, ठिंगन, बागमतीमाथि रहेको नटारम्भेश्वर शिवलिंग हो । लठ्ठीको सहाराले दुई होम्स्टे पार गर्दै हाम्रो एक समूहले एक महिनाअघि मात्रै जंगलैजंगल र धारिलो महाभारतको शिखरमा रहेको सो ज्योतिर्लिंगको दर्शन पूरा गरेको हो ।

दोस्रो कठिन यात्रा ललितपुरको कालेश्वर गोटीखेलको हो, जसलाई वैतरणीधाम पनि भनिन्छ र गएको असोजको बाढीले यो क्षेत्रलाई ध्वस्त पारेको छ । पहिले त्यहाँदेखि हिँडेर जानुपर्ने कालेश्वरक्षेत्र केही मुनिसम्म अचेल रिजर्भ गरिएका सवारीसाधन जान्छन् । मकवानपुरमा पाँच सिद्ध ज्योतिर्लिंग रहेकामा चित्लाङ र टिस्टुङ आसपासका चम्पेश्वर, उन्मत्तेश्वर र नन्दीकेश्वरको यात्रा, दर्शन हाम्रो समूहले केही महिनाअघि नै पूरा गरेको थियो । यसै हप्ता यसैक्षेत्र तर विकटमा रहेको कुटेश्वर सिद्धलिंगको दर्शन पूरा गरेको छ । थानकोट नौबिसे हुँदै पुरानो त्रिभुवन राजपथ, सात घुम्ती हुँदै हामी पालुङ पुग्यौं ।

कुटेश्वरसम्मको बाटो अनुमान गर्न पालुङ प्रहरी चौकीको सहायता लियौं । चौकीका प्रमुख, सविन अर्यालले कुटेश्वर शिवलिंग रहेको क्षेत्र थाहा नगरपालिका–७ का वडाध्यक्षलाई फोन गरे । अर्यालजी र अध्यक्ष शिवराज थिङको सल्लाहअनुसार हामी पालुङ बजारबाट पश्चिमतिर लाग्यौं । दुई बाटा रहेछन्, छोटो बाटो जाँदा बाटैमा डोजर अड्किएको र हाम्रो बस फर्किएर लामो दूरीको यात्रातिर लाग्यो । कच्ची साइड रोड धेरै भएकाले धेरै अल्मलियौं र लखतरान भई वार्ड नं ७ को आसपास पुग्यौं तर पनि नेटवर्कको कठिनाइले फोन सम्पर्क नहुँदा पनि नगरपालिका ७ परिसरमा पुग्यौं ।

प्रतीक्षामा रहेछन् मित्र शिवराजजी र उनकै कार्यालय केही तल रहेको कुटेश्वर शिवलिंगको दर्शन गर्न सक्यौं । मन्दिरमा गर्नुपर्ने काम धेरै रहेछ, बाटो पनि निकै असहज, पूर्वाधारको कमी देखियो । पुराणमा उल्लेखित हाम्रो देशमा अनेकानेक यस्ता सिद्ध र शक्तिपीठहरू छन् तर सबैले सबैतिर एकपल्ट पनि पुग्न सकेका हुन्नौं हामी । अघि ने मुनिले विरूपाक्षको मातृगमनको पाप कटाउन नेपालमा रहेका ६४ ज्योतिर्लिंगको दर्शन, यात्रा, पूजा, सत्सङ गराएका थिए । गुम्बज शैलीमा रहेको छानो, इँटको गारो, एक मात्र ढोका रहेको सो मन्दिरमा कालो शिला छ र त्यही शिला शिवलिंग हो । धादिङको महादेव बेसीबाट पनि उकाली लाग्दै रिजर्व गाडीहरू जान सक्छन् अहिले तर बाटो सहज छैन । गण्डक पर्वतबाट बगेकी गण्डवती नदी र पश्चिम श्वेत पर्वतबाट बगेकी श्वेतका नदीको संगम चित्रकुट पर्वत र गालव तीर्थ क्षेत्र हो यो । विश्वामित्र पुत्र गालवले शिवका तपबाट स्थापना गरेको क्षेत्र हो यो ।

अति प्राचीन इतिहास बोकेको यो क्षेत्रमा धेरै काम हुन बाँकी देखियो, वडाध्यक्षले पनि पूर्वाधारको कमी स्विकारे । बागमती प्रदेश हेटौंडाका संस्कृतिमन्त्री विमल ठकुरीलाई त्यहाँको समस्याबारे टेलिफोनमा जानकारी गरायौं । ‘प्रपोजल’ आउँदा यथाशक्य मन्दिर संरक्षणबारे चासो दिने बताए उनले । वडाध्यक्ष शिवजीले तीर्थयात्रीका लागि ठूलो स्नेह र मायाको वर्षा नै गराए । त्यसपछि पालुङको पाण्डुकेश्वर शिवलिंगका लागि तयार रह्यौं । त्यहाँको दर्शनपछि मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष हमालजी र पुजारी बिडारीसँग कुराकानी ग¥यौं । अन्यत्रको तुलनामा त्यहाँ केही व्यवस्थित पनि देखियो । साविक पालुङ गाउँ हाल थाहा नगरपालिका महादेव खोलानजिकै रहेको मन्दिरमा ढलौटको गजुर छ । पहेलो छाना, तीनतले मन्दिरको चारैतिर ढोका, मुकुटले छोपिएको शिवलिंग रहेछ । रेविका नदी र रेतोवती नदीका बीचमा रहेको यो मन्दिरमा विशेष पर्वहरूमा खचाखच भीड हुँदोरहेछ । महाभारत पर्वत शृंखलामा ऋक्षवान् पर्वतबाट झरेकी रेविका नदी भद्रमूल पर्वतबाट झरेकी रेतोवती नदी हुन्, सँगै छन् । पाण्डुक एक त्रिकालदर्शी ऋषिका नामबाट पाण्ढुकेश्वर शिवलिंगको स्थापना भएको हो ।

पाण्डुकेश्वर शिव मन्दिरको दर्शन, रुद्राभिषेकपछि निकै ढिलो तर अग्रिम अर्डर गरिएको खाना खायौं । बिहानै प्रहरी चौकीमा गई अर्यालजीलाई धन्यवाद दियौं र साँझ पर्न लागेकाले अर्को शिवलिंग गोखुरेश्वर कुन्छाल गाउँका बारे जानकारी लियौं । उनले अर्का प्रहरी साथीबाट सबै जानकारी लिई हामीलाई हाम्रो गाडीसँगै बाइकमा जान भने । अर्का प्रहरी मित्र गोविन्द मगरातीले गोखुरेश्वर शिवलिंगको दर्शन गराउन सहयोग गरे । केही पैदल जानुपर्ने भयो । टिस्टुङ, कुन्छाल कार्कीछाप गाउँ खोलाकै नजिक सानो छाप्रो छ, भित्र पस्न असहज पनि छ । वरिपरि सिस्नोले पोल्यो हामीलाई । ढलान भएको छत्रे शैलीको सिमेन्टको गजुर भएको शिव मन्दिर रहेछ, आकारले सबैभन्दा गरिब मन्दिर स्पष्ट हुन्छ । बाटोको मुनि, नदीका किनारमा, भित्र उभिन नमिल्ने खालको, जसोतसो गोखुरेश्वरको दर्शन गरेपछि प्रहरी मित्रलाई धन्यवाद दिई त्यहीँबाट हामी चित्लाङ भएर मातातीर्थ झर्ने प्रयासमा रह्यौं ।

बजार पुगेर कुलेखानी बाटो छोडी चित्लाङ हुँदै थानकोट झर्ने तरखरमा साह्रै असहज बाटो, कच्ची र ढुंगा झर्दै गरेको, पिच गर्न पैसाको अभाव भनिएको र यसअघि धेरैपल्ट दर्जनौं मान्छे र आफन्तलाई नै निलिसकेको त्यो बाटो सास फुलाउँदै रातमा चित्लाङको ओरालो सक्यौं । मातातीर्थ झरेपछि मुटुले अलि राम्रो र लामो सास फेर्न थालेको थियो । कति पूर्वाधार डरमर्दा छन्, उतिखेरै पग्लन्छन्, बाढी र पहिरोको जोखिम छ । तथापि हाम्रो यात्रा सम्पन्न र राम्रो भइआएको छ अहिलेसम्म । ६४ ज्योतिर्लिंगको यात्राको क्रम करिब तीन वर्षमा अब तुरुन्तै सकिने क्रममा छ । अबको यात्रा ललितपुर भारदेउको गुप्तेश्वकर, काठमाडौंको वाग्द्वार माथिको शिवपुरी शतरुद्रेश्वर र त्यसपछि रुद्रगारेश्वर पशुपतिमा लक्ष्यवर्तिकासहित यात्राको पूर्णाहुती हुनेछ ।

पंक्तिकारले १० जिल्लाका ६४ ज्योतिर्लिंगको यात्रा रुट, यसको महत्त्व र सबैजसो विषयवस्तु आमसञ्चारबाट प्रस्तुत गरिसकेको छ । १० जिल्ला अर्थात् सिन्धुली, सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलान्चोक, भक्तपुर, ललितपुर, मकवानपुर, धादिङ, रसुवा, नुवाकोट र काठमाडौंका विभिन्न स्थानमा ६४ सिद्ध ज्योतिर्लिंग छन्, जसको दर्शन गर्नाले हामीलाई सुख, समृद्धि, दीर्घायु भई रोगहरण हुने र वाक्सिद्धि भई मनोरथ पूर्ति हुने शास्त्रीय मान्यता छ ।