मानिसको जीवन विचार, अनुभव, विश्वास र भावनाहरूको संगम हो। प्रत्येक व्यक्ति फरक परिवेश, फरक शिक्षा, फरक संघर्ष र फरक अनुभूतिबाट गुज्रिएको हुन्छ। त्यसैले सबैले एउटै कुरा एउटै तरिकाले सोचून्, बुझून् वा स्वीकारून् भन्ने अपेक्षा नै अव्यावहारिक हुन्छ। तर विडम्बना के छ भने हामी प्रायः आफ्नो विचारलाई सत्य र अरूको विचारलाई त्रुटिपूर्ण ठान्ने प्रवृत्तिमा बाँच्छौं। यही प्रवृत्तिबाट असहमतिको जन्म हुन्छ।
असहमति मानव समाजको स्वाभाविक प्रक्रिया हो। विज्ञान, दर्शन, राजनीति र सामाजिक परिवर्तनका धेरै अध्यायहरू असहमतिबाट नै सुरु भएका छन्। यदि इतिहासमा सबैले एउटै कुरा स्वीकारेका भए न नयाँ विचार जन्मिन्थ्यो, न कुनै परिवर्तन सम्भव हुन्थ्यो। त्यसैले असहमति आफैंमा समस्या होइन; समस्या असहमतिप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोण हो।
जब असहमतिलाई विचारको मतभेद नभई व्यक्तित्वको संघर्ष बनाइन्छ, तब सम्बन्धहरू कमजोर हुन थाल्छन्। हामी विचारसँग होइन, व्यक्तिसँग लड्न थाल्छौं। तर्कको स्थान पूर्वाग्रहले लिन्छ, संवादको स्थान आरोपले लिन्छ, र सम्मानको स्थान अहंकारले लिन्छ। त्यसपछि असहमति केवल मतभेदमा सीमित रहँदैन; त्यो घृणा, द्वेष, अविश्वास र सम्बन्धविच्छेदको कारण बन्छ।
आजको समाजमा यसको उदाहरण जताततै देख्न सकिन्छ। राजनीतिक विचार फरक भयो भने मित्रता टुट्छ। धार्मिक विश्वास फरक भयो भने दूरी बढ्छ। सामाजिक मुद्दामा फरक धारणा राख्दा मानिसहरू एकअर्कालाई शत्रु जस्तै व्यवहार गर्न थाल्छन्। सामाजिक सञ्जालले त झन् यो प्रवृत्तिलाई तीव्र बनाएको छ। मानिसहरू विचार सुन्नभन्दा प्रतिक्रिया दिन हतारिन्छन्। बुझ्नभन्दा जित्न खोज्छन्। फलस्वरूप असहमतिले ज्ञानभन्दा बढी विभाजन उत्पादन गरिरहेको छ।
यहीं स्वीकारोक्तिको आवश्यकता महसुस हुन्छ। स्वीकारोक्ति भनेको आफ्नो विचार त्याग्नु होइन, न त सबै कुरामा मौन समर्थन जनाउनु हो। स्वीकारोक्ति भनेको फरकपनको अस्तित्वलाई सम्मान गर्नु हो। यसको अर्थ हो, ‘म तपाईंको विचारसँग सहमत नहुन सक्छु, तर तपाईंलाई त्यो विचार राख्ने अधिकार छ भन्ने कुरालाई सम्मान गर्छु।’
स्वीकारोक्तिले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ। यसले हामीलाई सम्झाउँछ कि सत्यको सम्पूर्ण अधिकार कसैसँग पनि छैन। हामी सबै आआफ्नो अनुभवको झ्यालबाट संसारलाई हेरिरहेका हुन्छौं। मेरो दृष्टिकोण पूर्ण नहुन सक्छ, तपाईंको पनि नहुन सक्छ। तर दुवैको अनुभवमा केही न केही सत्य अवश्य हुन सक्छ। यही बुझाइले संवादलाई सम्भव बनाउँछ।
स्वीकारोक्तिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष मानसिक शान्ति हो। जब हामी सबैलाई आफ्नो सोचअनुसार बनाउन खोज्छौं, तब निराशा बढ्छ। किनकि मानिसहरू हाम्रो इच्छाअनुसार बदलिँदैनन्। तर जब हामी मानिसहरूलाई उनीहरू जस्तै स्वीकार्न सिक्छौं, तब अपेक्षाको बोझ हल्का हुन्छ। मनमा रिस, प्रतिशोध र निरन्तर संघर्षको भावना कम हुन्छ। यसले आत्मसन्तुष्टि र आन्तरिक शान्ति प्रदान गर्छ।
सम्बन्धहरूको संसारमा स्वीकारोक्ति झन् महŒवपूर्ण हुन्छ। कुनै पनि दाम्पत्य, मित्रता, पारिवारिक सम्बन्ध वा सहकार्यमा पूर्ण सहमति सम्भव छैन। तर परिपक्व सम्बन्धहरू असहमतिका बाबजुद टिकेका हुन्छन्। किनकि त्यहाँ एकअर्काको सम्मान जीवित हुन्छ। त्यहाँ फरक विचारलाई सम्बन्धभन्दा ठूलो मानिँदैन।
वास्तवमा सम्बन्धहरू समानताले होइन, सहिष्णुताले टिक्छन्। प्रेम भनेको एउटै सोच हुनु होइन; फरक सोचका बीच पनि सम्मान र आत्मीयता कायम राख्नु हो। जहाँ स्वीकारोक्ति हुन्छ, त्यहाँ संवाद मर्दैन। जहाँ संवाद जीवित रहन्छ, त्यहाँ सम्बन्धहरू पनि जीवित रहन्छन्।
दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा स्वीकारोक्ति जीवनको अपरिहार्य सत्यसँगको सम्झौता पनि हो। प्रकृतिमा कुनै दुई फूल समान हुँदैनन्, कुनै दुई पात समान हुँदैनन्, कुनै दुई मानिस समान हुँदैनन्। विविधता नै सृष्टिको सौन्दर्य हो। मानिस विचार, अनुभव, संस्कार र दृष्टिकोणको मिश्रण हो। त्यसैले सबैको सोच, बुझाइ र निष्कर्ष एउटै हुन सक्दैन। यही विविधताले समाजलाई जीवन्त बनाउँछ। तर जब फरक विचारलाई असहमतिको रूपमा मात्र हेरिन्छ र त्यसलाई व्यक्तिगत विषय बनाइन्छ, तब सम्बन्धमा दूरी, मनमुटाव र द्वेष जन्मन थाल्छ। अर्कोतर्फ, स्वीकारोक्ति अर्थात् फरक विचार र फरक व्यक्तित्वलाई स्वीकार गर्ने क्षमताले सम्बन्धलाई अझ परिपक्व, सौहार्दपूर्ण र अर्थपूर्ण बनाउँछ।
असहमति आफैंमा गलत होइन। प्रगति र परिवर्तनका धेरै आधारहरू असहमतिबाटै जन्मिएका छन्। समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब असहमतिलाई शत्रुता, अहंकार वा प्रतिस्पर्धाको विषय बनाइन्छ। यस्तो अवस्थामा मानिसले विचारलाई होइन, व्यक्तिलाई अस्वीकार गर्न थाल्छ। परिणामस्वरूप सम्बन्ध बिग्रन्छन्, नकारात्मक धारणा विकसित हुन्छन्, घृणा र द्वेष बढ्छन् र अन्ततः सबै पक्ष दुःखी बन्छन्। स्वीकारोक्ति भनेको सबै कुरामा सहमत हुनु होइन।
स्वीकारोक्तिको अर्थ हो, ‘तपाईंको विचार मभन्दा फरक हुन सक्छ, तर म त्यसको अस्तित्वलाई सम्मान गर्छु।’ जब हामी फरक विचारलाई पनि सम्मान गर्न सिक्छौं, तब संवादको ढोका खुला रहन्छ। समझदारी बढ्छ, आत्मीयता गहिरिन्छ र सम्बन्धमा विश्वास कायम रहन्छ। स्वीकारोक्तिले मानिसलाई मानसिक शान्ति र आत्मसन्तुष्टि दिन्छ, किनकि उसले अरूलाई बदल्न होइन, बुझ्न प्रयास गरिरहेको हुन्छ। यदि प्रकृतिले एकरूपता खोजेको भए संसार यति सुन्दर हुने थिएन। त्यसैले फरकपनलाई समस्या होइन, सम्पदा मान्न सिक्नुपर्छ। असहमतिले हामीलाई सोच्न सिकाउँछ भने स्वीकारोक्तिले हामीलाई मानिस बन्न सिकाउँछ। असहमतिले प्रश्न जन्माउँछ, स्वीकारोक्तिले सम्बन्ध जोगाउँछ। असहमतिले विचारलाई धार दिन्छ, स्वीकारोक्तिले हृदयलाई विशाल बनाउँछ।
जीवनको परिपक्वता सबैलाई आफ्नो पक्षमा ल्याउनमा होइन, सबैको अस्तित्वलाई सम्मान गर्नमा छ। किनकि अन्त्यमा मानिसले जितेका बहसहरूभन्दा जोगाएका सम्बन्धहरू नै धेरै मूल्यवान् साबित हुन्छन्। जीवनमा सबैभन्दा सुन्दर सम्बन्धहरू ती होइनन् जहाँ कहिल्यै असहमति हुँदैन; बरु ती हुन् जहाँ असहमतिका बीच पनि सम्मान, सद्भाव र अपनत्व जीवित रहन्छ। किनकि सम्बन्धको बल सहमतिमा मात्र होइन, फरकपनलाई स्वीकार गर्ने क्षमतामा पनि निर्भर हुन्छ।
अन्ततः, असहमतिले यदि अहंकारलाई पोषण गर्छ भने स्वीकारोक्तिले मानवतालाई पोषण गर्छ। असहमतिले दूरी बढाउन सक्छ, तर स्वीकारोक्तिले पुल निर्माण गर्छ। त्यसैले सम्बन्ध, समाज र आत्मिक शान्तिका लागि हामीले जित्नभन्दा बुझ्न, प्रमाणित गर्नभन्दा स्वीकार गर्न र विरोध गर्नभन्दा संवाद गर्न सिक्न आवश्यक छ। यही परिपक्वता, यही सहिष्णुता र यही स्वीकारोक्ति सुखी जीवनको आधार हो। संसारलाई आज सहमत मानिसहरूभन्दा पनि फरक विचारका बीच सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने मानिसहरूको बढी आवश्यकता छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
