मान्छे किन मृत्युको बाटो रोज्छ ? किन एउटा तन्नेरी आफ्नो देशको राहदानी च्यातेर अज्ञात जंगल पस्छ ? यी प्रश्नहरू हाम्रो समयका सबैभन्दा बिझाउने घाउ हुन्। डा. चन्द्र गिरीको उपन्यास ‘डंकी : सपनाको कालबाटो’ यही विवशताको एक निर्मम र ज्युँदो दस्ताबेज हो। ‘डंकी’ कुनै जनावरको कथा होइन। यो त अभावले थिचेर सपनाको भारी बोक्न विवश मान्छेहरूको कथा हो। अवैध बाटो हुँदै अमेरिका छिर्ने जोखिमपूर्ण दुस्साहसको नाम हो, डंकी।
साहित्यको काम कथा भन्नुमात्र होइन। यसले समयको मुटु छाम्नुपर्छ। यस दृष्टिले ‘डंकी’ समकालीन नेपाली आख्यानमा एउटा शक्तिशाली हस्तक्षेप हो। यो पुस्तकले अमेरिकालाई एउटा देशका रूपमा मात्र हेर्दैन। यसले अमेरिकालाई नेपाली समाजभित्र हुर्किएको एउटा ‘मनोविज्ञान’का रूपमा उभ्याउँछ। पुस्तक पढ्दै गर्दा लाग्छ, अमेरिका पुग्नु ठूलो कुरा होइन। तर त्यहाँ पुग्नका लागि मानिसले जे जति मूल्य चुकाउँछ, असली कथा त्यहीँ लुकेको छ। गन्तव्य थाहा छ। तर, बाटोको टुंगो छैन। मान्छे बाँच्छ वा मर्छ, कुनै ठेगान छैन। हजारौं माइलको यो यात्रामा मान्छेले भूगोलमात्र पार गर्दैन। उसले आफ्नो पहिचान गुमाउँछ। अस्तित्व गुमाउँछ। र, कहिलेकाहीँ त प्राण नै गुमाउँछ।
लेखक डा. गिरी आफैंले कामको सिलसिलामा पनामाको ड्यारियन ग्यापमा यी जीवन बनाउन खोज्ने यात्रुहरूलाई भेटेका थिए। तिनै नेपाली दाजुभाइको आँसु र संघर्षले यो आख्यान जन्मायो। इलामको सलकपुरबाट सुरु भएको यात्रा रुस, स्पेन, ब्राजिल हुँदै पानामाको जंगलसम्म पुग्छ। ड्यारियन ग्याप यस कथाको दार्शनिक विन्दु हो। त्यहाँ पुगेपछि आधुनिक मान्छेको खोल उत्रिन्छ। सभ्यताको मुकुण्डो झर्छ। मान्छे नितान्त आदिम बन्छ। भोक, तिर्खा, दलदल र मृत्युभयले उसलाई गाँज्छ।
तेस्रो दिनको त्यो रात भयानक छ। घनघोर वर्षा हुन्छ। त्रिपाल उडाउला जस्तो हावाहुरी चल्छ। एकातिर लुटेराहरूको त्रास छ। अर्कोतिर गस्ती गरिरहेका सुरक्षाकर्मीको डर छ। घाम नै नछिर्ने त्यो अँध्यारो जंगलभित्र मान्छेले आफ्नो मूल्य खोज्छ। चौथो दिनको यात्रामा जंगलको सन्नाटा चिर्दै एउटा आवाज आउँछ। एउटी आमा रोइरहेकी छन्। उनको बच्चा जंगलमा हराएको छ। ‘मार्को... मार्को...’ भन्दै उनी चिच्याउँछिन्। त्यो मातृशोक पढ्दा पाठकको मुटु काँप्छ। मान्छेलाई आफ्नै सपना प्राप्त गर्न यति क्रूर परीक्षा किन दिनुपर्छ ? यो प्रश्नले पाठकलाई नराम्ररी चिमोट्छ।
कथामा अनेकौं अनुहार छन्। तीमध्ये एक हुन्, पण्डित बाजे। १५ वर्षदेखि उनी त्यहीँ अल्झिएका छन्। परिवारसँग सम्पर्क टुटेको दस वर्ष भइसक्यो। बुबाआमा बिते। श्रीमती अर्कैसित गइन्। उनी बाँकी जीवन त्यहीँ बिताउने रित्तो निर्णय सुनाउँछन्। यी पण्डित बाजे एउटा व्यक्तिमात्र होइनन्। उनी त बाटोमै हराएका हजारौं आप्रवासीहरूको साझा नियति हुन्। यता, १५ किलोको झोला बोकेर हिँडेको मुख्य पात्रको आफ्नै पीडा छ। बाटोमा पैसा सकिन्छ। श्रीमतीलाई फोन गरेर पैसा माग्दा उनले आफ्ना गहना बन्धक राख्ने कुरा गर्छिन्। यो दृश्यले समाजको तीतो यथार्थ बोल्छ।
- ‘सभ्यता’को सुटबुट लगाएको आधुनिक विश्वमा मान्छेको जीवन यति सस्तो र असुरक्षित किन छ ?
- युवालाई मृत्युको मुखमा धकेल्ने राज्यसत्ताा कहिलेसम्म मौन दर्शक बनिरहने ?
उपन्यासको शिल्प नवीन छ। यो केवल रेखीय आख्यान होइन। यसमा नियात्रा छ। डायरी छ। संस्मरण र अनुसन्धानको गहिरो छाप छ। लेखक विज्ञानका अध्येता हुन्। त्यसैले उनले प्रकृतिको सूक्ष्म चित्रण गरेका छन्। जंगल, नदी र पहाड केवल दृश्य होइनन्। ती त पात्रका मौन सहयात्री हुन्। सातौं दिनको यात्रामा जब शरीरले हार मान्न खोज्छ, मन डगमगाउँछ। त्यस्तो अन्धकार क्षणमा एउटा अदृश्य शक्तिले आत्मामा ऊर्जा भर्छ। भित्रबाट आवाज आउँछ, ‘हार तिम्रो लागि स्वीकार्य छैन।’ यो वाक्यले मान्छेको अदम्य जिजीविषालाई छर्लंग पार्छ। दुःखको लामो सुरुङ पार गरेपछि ‘चिक्युटो’ गाउँमा देखिने उज्यालोले पाठकलाई पनि राहत दिन्छ। त्यहाँ पुग्दा आप्रवासीहरूको अनुहारमा देखिने आशाको चमक साँच्चै मार्मिक छ।
भाषा अत्यन्तै सहज छ। तर, दृश्य निर्माण गर्ने शक्ति अद्भुत छ। शब्दहरू अनावश्यक अलंकारले बोझिला छैनन्। लेखकले घटना सुनाउँदैनन्, सिधै देखाउँछन्। पाठक आफैं त्यो यात्रामा हिँडेको महसुस गर्छ। नेपाली साहित्यमा यसअघि पनि ‘तल्लो बाटो’को भाष्य नआएको होइन। तर, ‘डंकी’ले यसलाई अनुसन्धानको प्रामाणिकता र अनुभूतिको घनत्व दिएर नयाँ उचाइमा पु¥याएको छ। यद्यपि, कृतिका केही सीमा नभएका होइनन्। कतिपय ठाउँमा बाटो र प्रक्रियाको विवरण निकै लामो लाग्छ। भूगोलको नापजोख धेरै हुँदा कथाको गति अलिकति सुस्ताउँछ। विशेषगरी अमेरिका पुगेपछिको मनोवैज्ञानिक संघर्ष र सांस्कृतिक अस्तित्वको द्वन्द्व अझै गहिरो हुन सक्थ्यो। तर, समग्र कृतिको ओज र यसले उठाएको वैचारिक प्रश्नका अगाडि यी सीमाहरू नितान्त गौण लाग्छन्। यस उपन्यासले जन्माएका गम्भीर प्रश्नहरू र समाजलाई पढाएको पाठलाई यहाँ उसैगरी सानो, चोटिलो र लयात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ : –
‘डंकी’ले जन्माएका ५ मूल प्रश्नहरू : –
१. एउटा ऊर्जावान् युवालाई आफ्नै देशको माटोभन्दा हजारौं माइल टाढाको मृत्युमार्ग किन बढी विश्वासिलो लाग्छ ?
२. के एउटा ‘सपना’को मूल्य मान्छेको आफ्नै सास र पहिचानभन्दा पनि महँगो हुन्छ ?
३. डलरले किन्ने कृत्रिम सुख र जंगलको दलदलमा गुमाएको अस्तित्वबीचको हिसाब कसरी मिल्छ ?
४. ‘सभ्यता’को सुटबुट लगाएको आधुनिक विश्वमा मान्छेको जीवन यति सस्तो र असुरक्षित किन छ ?
५. हाम्रा युवालाई यसरी मृत्युको मुखमा धकेल्ने राज्यसत्ता र समाज कहिलेसम्म मौन दर्शक बनिरहने ?
नेपाली साहित्य अझ उपन्यासमा यस किसिमका विषयको आवश्यकता र ‘डंकी’ले पढाएको पाठ : –
साहित्य सधैं फूल, जुन र प्रेमको वरिपरि मात्र रुमल्लिन सक्दैन। यसले समाजका अँध्यारा गल्ली, दर्दनाक भोगाइ र मृत्युमार्गका डोबहरू पनि छाम्न सक्नुपर्छ। साहित्यको काम केवल रमाइलो कथा भन्नु होइन, समयको मौन क्रन्दनलाई आवाज दिनु हो। त्यसैले नेपाली साहित्यमा यस्ता विषय अनिवार्य लेखिनुपर्छ। यस्ता कृतिले एकातिर बेखबर शासकहरूको निद्रा भंग गर्छन् भने, अर्कोतिर सपनाको मृगतृष्णामा दौडिरहेको पुस्तालाई यथार्थको ऐना देखाउँछन्।
उपन्यासले नेपाली समाजलाई एउटा कठोर र निर्मम पाठ पढाएको छ, देश छोड्नु नै मुक्तिको अन्तिम विकल्प होइन। ‘तल्लो बाटो’ हिँडेर ज्यानको बाजी लगाउनु कुनै बहादुरी होइन, यो त एउटा भयानक दुस्साहस मात्र हो। अमेरिका पुग्ने अन्धो दौडमा मान्छेले आफ्नो आत्मा, सम्मान र मानवता गुमाउँछ। सफलताको नाममा रगत, पसिना र पहिचान बेच्नु कहिल्यै जायज हुँदैन। सपना देख्नु अपराध होइन। तर सपनाको नाममा आफू र आफ्नो परिवारलाई नै खरानी बनाउनु ठूलो भुल हो। यस कृतिले हामीलाई भ्रमको खेतीबाट बिउँझिएर आफ्नै माटोमा सम्भावनाको खोजी गर्नुपर्ने गम्भीर चेतावनी दिएको छ।
अन्ततः ‘डंकी : सपनाको कालबाटो’ यात्रा वृत्तान्त मात्र होइन, हाम्रो समयको ऐना हो। यसले देशले युवाहरूलाई दिएको निराशालाई उदांगो पार्छ। यो पुस्तकले उत्तर दिँदैन। बेचैन बनाउने सयौं प्रश्नहरू छाडेर जान्छ। किन हाम्रो माटोले आफ्नै सन्तानलाई रोक्न सकेन ? किन एउटा युवा मृत्युमार्गलाई आफ्नो देशको भविष्यभन्दा बढी विश्वासिलो मान्छे ? पुस्तक बन्द गरेपछि पनि मनमा एउटा हुन्डरी चलिरहन्छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
