नेपालमा वालेनदेखि भारतको तमिलनाडुमा विजय थलपतिको उदयले मतदाताको फेरिँदो मनोविज्ञानलाई दर्शाउँछ। अबको राजनीति केवल विचारधारामा मात्र सीमित नभई सुशासन, प्रविधि र परिणाममुखी सेवाप्रवाहमा केन्द्रित हुन थालेको छ।
भारतको संघीय लोकतान्त्रिक संरचनामा राज्यस्तरीय निर्वाचन, विशेषतः विधानसभा केवल स्थानीय सरकार गठनको प्रक्रिया मात्र होइन, राष्ट्रिय राजनीतिका लागि दिशासूचक संकेत पनि हो।सिंगो दक्षिण एसियाली राजनीतिमा अहिले एउटा महत्वपूर्ण बहस तीव्र रूपमा उठिरहेको छ।‘के जनताले पुरानो पुस्ताको नेतृत्वबाट नयाँ पुस्तातर्फ परिवर्तन खोजिरहेका छन् ?’ नेपाल, भारत र बंगलादेशका पछिल्ला राजनीतिक घटनाक्रम, निर्वाचन परिणाम, दलभित्रको शक्ति संघर्ष तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत विकसित राजनीतिक चेतनाले हेर्दा युवा नेतृत्वप्रतिको आकर्षण उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखिन्छ ।
आजका मतदाता विशेषगरी युवापुस्ता परम्परागत राजनीतिक भाषणभन्दा परिणाममुखी शासन, पारदर्शिता, प्रविधिमैत्री प्रशासन र छिटो निर्णय क्षमतामा बढी विश्वास गर्न थालेका छन्।यही कारणले नेपाल र भारत दुवै देशमा ‘नयाँ सोच भएका नेतृत्व’ प्रति जनआकर्षण विस्तार हुँदै गएको छ।नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा पनि राजनीतिक इतिहास लामो समयसम्म सीमित नेताहरूको वरिपरि घुमिरहेको देखिन्छ।लोकतान्त्रिक आन्दोलन, संविधान निर्माण र संघीयताको स्थापनामा पुरानो पुस्ताको महत्वपूर्ण योगदान भए पनि पछिल्लो समय जनतामा उनीहरूप्रति असन्तुष्टि बढ्दै गएको छ।
विशेष गरी २०७९ सालको स्थानीय तथा संघीय निर्वाचनपछि नेपाली राजनीतिमा नयाँ प्रवृत्ति देखापर्यो।काठमाडौं महानगरपालिकामा वालेन शाहको विजय, धरानमा हर्क साम्पाङको उदय तथा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूप्रति जनताको आकर्षणले परम्परागत दलप्रतिको निराशा उजागर गर्यो।यी घटनाले जनताले केवल दलको झण्डाभन्दा ‘काम गर्ने नेतृत्व’ खोजिरहेको संकेत दिए।भारतमा भएका विभिन्न राज्यका निर्वाचन नतिजाले देखाएको प्रवृत्ति हेर्दा पनि भारतको राजनीति अझ जटिल, बहुआयामिक र प्रतिस्पर्धात्मक दिशातर्फ उन्मुख भएको स्पष्ट हुन्छ।
तमिलनाडु, पश्चिम बंगाल, दिल्ली, कर्नाटक जस्ता राज्यहरूमा देखिएको चुनावी परिणाम केवल सत्ता परिवर्तन वा निरन्तरतामा सीमित छैन।यसले मतदाताको मनोविज्ञान, राजनीतिक दलहरूको रणनीति र संघीय संरचनाको कार्यगत गतिशीलतालाई गहिरोसँग प्रतिबिम्बित गर्छ।भारतको राजनीति नेपालभन्दा धेरै ठूलो र जटिल भए पनि त्यहाँ पनि पुस्तान्तरणको बहस तीव्र बन्दै गएको छ।भारतमा राष्ट्रिय राजनीतिमा अझै पनि अनुभवी नेतृत्व प्रभावशाली छ, तर राज्यस्तरमा नयाँ पुस्ताका नेताहरू क्रमशः उदाइरहेका छन्।
दिल्लीमा आम आदमी पार्टीको उदय, पन्जाबमा वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको सफलता, तमिलनाडु र पश्चिम बंगालमा क्षेत्रीय नेतृत्वको पुनस्र्थापना तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रत्यक्ष जनसम्पर्कको बढ्दो प्रयोगले भारतीय राजनीतिमा पनि परिवर्तनको संकेत दिएको छ।भारतीय युवापुस्ताले रोजगार, आर्थिक अवसर, डिजिटल प्रशासन, सुशासन, शिक्षा र प्रविधि, पारदर्शी नेतृत्व जस्ता विषयलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्।भारतमा अहिले १८ देखि ३५ वर्ष उमेर समूहका मतदाताको संख्या अत्यन्त ठूलो छ।
त्यसैले राजनीतिक दलहरू पनि युवामुखी भाष्य बनाउन बाध्य भइरहेका छन्।भारतीय जनता पार्टी, कांग्रेस तथा अन्य क्षेत्रीय दलहरूले युवा नेतृत्वलाई अगाडि ल्याउने प्रयास गरिरहेका छन्।तमिलनाडुको सन्दर्भमा हेर्दा, दक्षिण भारतीय राजनीतिमा ‘व्यक्तित्व र लोकप्रियता’को प्रभाव अझै बलियो रहेको देखिन्छ।सिनेमा र राजनीतिबीचको सम्बन्ध त्यहाँ नयाँ होइन—ऐतिहासिक रूपमा पनि कलाकारहरू राजनीतिमा प्रवेश गरी सफल भएका उदाहरणहरू छन्।वर्तमान परिदृश्यमा पनि एक अभिनेत्रीको राजनीतिक उदय र जनसमर्थनले देखाउँछ कि मतदाताले केवल विचारधारा मात्र होइन, ‘पहिचान, लोकप्रियता र पहुँच’लाई पनि महत्व दिन्छन्।यसले राजनीति अझ व्यक्ति केन्द्रित हुँदै गएको संकेत गर्छ, जहाँ जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्न सक्ने पात्रहरूलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
पश्चिम बंगालमा भने फरक किसिमको राजनीतिक गतिशीलता देखिन्छ।ममता बनर्जीको बलियो पकड कायम रहँदा पनि भारतीय जनता पार्टीले उल्लेखनीय रूपमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरेको छ।यसले देखाउँछ कि विपक्षी शक्तिहरू क्रमशः बलियो बन्दै गइरहेका छन् र परम्परागत ‘एकदलीय प्रभुत्व’ चुनौतीमा परेको छ।पश्चिम बंगालको राजनीति अब स्पष्ट रूपमा द्विध्रुवीय प्रतिस्पर्धामा प्रवेश गरेको देखिन्छ।यस्तै, दिल्लीमा आम आदमी पार्टीले आफ्नो शासन मोडेल (शिक्षा, स्वास्थ्य, सेवा वितरण)मार्फत ‘पर्फर्मेन्स बेस्ड पोलिटिक्स’लाई स्थापित गरेको छ।यसले भारतीय राजनीतिमा एउटा नयाँ विमर्श ल्याएको छ— जहाँ मतदाताले केवल वाचा होइन, कार्यसम्पादनको आधारमा निर्णय गर्न थालेका छन्।यी सबै उदाहरणहरूलाई समग्र रूपमा हेर्दा, भारतको राजनीतिमा केही महत्वपूर्ण प्रवृत्ति प्रस्ट देखिन्छन्।
संघीयता व्यवहारमा अझ मजबुत बन्दै गएको छ।राज्यहरूले आफ्नै राजनीतिक पहिचान विकास गरिरहेका छन्, जसले केन्द्रीय सरकारको प्रभावलाई सन्तुलनमा राख्छ।अब भारतको राजनीति केन्द्रले निर्देशितभन्दा राज्यहरूले आकार दिने दिशामा उन्मुख देखिन्छ।क्षेत्रीय दलहरूको भूमिका अत्यन्तै निर्णायक बनेको छ।भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस जस्तो परम्परागत राष्ट्रिय दलको प्रभाव कतिपय क्षेत्रमा घट्दो भए पनि, क्षेत्रीय दलहरूले स्थानीय मुद्दा उठाएर जनसमर्थन हासिल गरेका छन्।यसले भविष्यमा गठबन्धन राजनीति अझ सशक्त हुने संकेत दिन्छ।मतदाताको व्यवहारमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको देखिन्छ।स्प्लिट भोटिङ अर्थात् एकै मतदाताले फरक तहका चुनावमा फरक दललाई मत दिने प्रवृत्ति बढ्दो छ।यसले मतदाता बढी सचेत, विश्लेषणात्मक र सन्दर्भअनुसार निर्णय गर्ने भएको देखाउँछ।
अब केवल राष्ट्रिय लहर वा भावनात्मक मुद्दाले मात्र चुनाव जित्न पर्याप्त छैन।व्यक्तित्व आधारित राजनीति र मिडिया प्रभाव तीव्र भएको छ।तमिलनाडु जस्ता राज्यहरूमा कलाकारहरूको राजनीतिक प्रवेश, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र जनसञ्चार माध्यमको भूमिका बढ्दै गएको छ।यसले राजनीति अझ जनसम्पर्कमुखी र छवि केन्द्रित बनाएको छ।प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै गएको छ।कुनै पनि दलका लागि स्थायी प्रभुत्व कायम राख्न कठिन हुँदै गएको छ।प्रत्येक चुनाव नयाँ चुनौती र नयाँ समीकरणसहित आउँछ।
यी सबै प्रवृत्तिको आधारमा भारतको भविष्यको राजनीतिक दृश्य कस्तो देखिन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर बहुआयामिक छ।आगामी दिनमा भारतमा पूर्णरूपमा एकदलीय प्रभुत्वभन्दा ‘कम्पेटेटिभ फेड्रालिज्म’को अभ्यास अझ गहिरिने सम्भावना छ।केन्द्रमा बलियो सरकार रहे पनि राज्यहरूमा विविध राजनीतिक शक्ति रहनेछन्, जसले लोकतन्त्रलाई सन्तुलित र गतिशील बनाउने देखिन्छ।साथै, गठबन्धन राजनीति पुनः केन्द्रमा आउन सक्ने संकेत पनि देखिन्छ, विशेषगरी यदि विभिन्न क्षेत्रीय दलहरू साझा एजेन्डामा एकजुट भए भने।जस्तो पछिल्लो समय भारतको विधानसभामा तमिलनाडुमा अभिनेता विजय थलपति मुख्यमन्त्री बन्ने लगभग निश्चित भएको छ।उनको पार्टी तमिलगा वेत्री कझगम (टीभीके)लाई सीपीआई र सीपीआई एमले समर्थन दिने घोषणा गरिसकेका छन्।
टिभीकेले विधानसभा निर्वाचनमा १०८ सिट जितेको छ।विजयले दुई सिटमा जित हासिल गरेकाले उनले एक सिट छोड्नुपर्नेछ।यस्तोमा बहुमतका लागि थप ११ विधायक आवश्यक पर्छन्।कांग्रेसका ५ विधायकले पहिले नै टीभीकेलाई समर्थन दिइसकेका छन्।सीपीआई, सीपीआई एम र भीसीकेसँग दुई–दुई गरी कुल ६ विधायक छन्।यसरी टीभीकेलाई सरकार गठनका लागि आवश्यक ११८ विधायकको संख्या पूरा भएको हो र विजय छिट्टै मुख्यमन्त्री हुँदैछन्।अन्ततः भारतको राजनीति अब परम्परागत ढाँचाबाट बाहिर निस्केर नयाँ युगतर्फ अघि बढिरहेको छ— जहाँ मतदाता निर्णायक शक्ति हुन्, क्षेत्रीयता सशक्त छ र प्रतिस्पर्धा निरन्तर छ।विधानसभाका पछिल्ला नतिजाहरूले यही परिवर्तनशील, गतिशील र बहुआयामिक राजनीतिक वास्तविकतालाई स्पष्ट रूपमा उजागर गरेका छन्।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, दक्षिण एसियाली राजनीतिमा परम्परागत विरासत र पुराना दलहरूलाई चुनौती दिँदै नयाँ पुस्ता र कार्यसम्पादनमा आधारित नेतृत्वको उदय भइरहेको छ।नेपालमा बालेनदेखि भारतको तमिलनाडुमा विजय थलपतिको उदयले मतदाताको फेरिँदो मनोविज्ञानलाई दर्शाउँछ।अबको राजनीति केवल विचारधारामा मात्र सीमित नभई सुशासन, प्रविधि र परिणाममुखी सेवाप्रवाहमा केन्द्रित हुन थालेको छ।यसले क्षेत्रीय शक्तिहरूको भूमिका र संघीयताको मर्मलाई थप सुदृढ बनाउँदै लोकतन्त्रलाई अझ बढी प्रतिस्पर्धी, गतिशील र जनताप्रति जवाफदेही बनाएको छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
