म हत्वपूर्ण जनसांख्यिकीय र आर्थिक परिवर्तनबाट गुज्रिरहेको नेपालले द्रुत सहरीकरण व्यवस्थापन गर्ने र यसको विविध भूगोलमा समतामूलक विकास सुनिश्चित गर्ने चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। ग्रामीण र पहाडी क्षेत्रहरूबाट तराई र प्रमुख सहरी केन्द्रहरूमा बसाइँसराइको परम्परागत ढाँचाले असन्तुलित जनसंख्या वितरण निम्त्याएको हो।
ठूला सहरहरूमा पूर्वाधारमा भार थपिएको छ भने ग्रामीण बस्तीहरू जनसंख्याविहीन बनेका छन्। यी गतिशीलताहरूको प्रतिक्रियामा, सरकारले सन्तुलित क्षेत्रीय विकासलाई प्रबर्द्धन गर्न र सहरी विकासलाई योजनाबद्ध बस्तीहरूमा प्रवाह गर्ने रणनीतिक प्रयासको रूपमा महत्वाकांक्षी नयाँ सहर आयोजना सुरु गरेको छ।
पृष्ठभूमि र उद्देश्यहरू
आधुनिक नयाँ सहरहरू विकास गर्ने अवधारणा नेपाल सरकारको आर्थिक वर्ष ०६७/६८ को नीति तथा कार्यक्रम अनुरुप भएको हो। सुरुमा मध्य–पहाडी राजमार्ग र उत्तर–दक्षिण कोरिडोरहरूको संगम स्थलहरू नजिकै योजनाबद्ध सहरी केन्द्रहरू सिर्जना गर्ने कुरामा केन्द्रित यस आयोजनाको उद्देश्य आधुनिक नयाँ सहरहरू निर्माण गर्नु थियो।
यो दृष्टिकोण नेपालको राष्ट्रिय सहरी नीतिको सन्तुलित सहरी विकास र दिगो विकास लक्ष्यको बुँदा ११ दिगो सहर तथा समुदायहरूको भावनालाई आत्मसाथ गर्दछ। यो आयोजना सहरी विकास तथा भवन निर्माण विभागअन्तर्गत नयाँ सहर परियोजना समन्वय कार्यालयद्वारा व्यवस्थित गरिएको छ।
नयाँ सहर आयोजनाको प्राथमिक उद्देश्य बहुआयामिक छन् जसमा सहरीकरण व्यवस्थापन गर्नु र प्रत्येक नयाँ सहरलाई क्षेत्रीय केन्द्रको रूपमा विकास गर्नु, साना र मध्यम आकारका आधुनिक सहरहरू विकास गरेर ठूला सहरी क्षेत्रहरू, तराई र कृषिभूमिहरूमा बसाइँसराइ कम गर्नु, यी सहरहरूको लागि विकास योजनाहरू, भू–उपयोग र विकास रणनीतिहरू तयार गर्नु, कृषि, पर्यटन, शैक्षिक, सांस्कृतिक र औद्योगिक पूर्वाधार विकास र प्रवर्दन गर्नु, जसले गर्दा ग्रामीण विकास र आर्थिक गतिविधिहरू सक्रिय पार्नु र विसंं. २०९० सम्ममा १० नयाँ सहरहरूमा कम्तीमा एक एकलाख जनसँख्याको लागि आधुनिक पूर्वाधार निर्माण गर्नु समावेश छ।
परियोजनाको विकास र दायरा
सुरुमा मध्य–पहाडी राजमार्गमा पर्ने १० वटा सहरहरूलाई केन्द्रित गरी परी कल्पना गरिएको, नयाँ सहर आयोजनाको दायरा पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाल सरकारको विभिन्न मितिमा भएको विशेष निर्णय अनुरुप उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भएको छ। हाल, आयोजनाले उल्लेखित तीन वर्गहरूमा ५४ सहरहरूलाई समेट्छ।
२७ नयाँ सहरहरू
यस वर्गमा प्रारम्भिक १० सहरहरू फिदिम, बसन्तपुर, खुर्कोट, बैरेनी–गल्छी, डुम्रे–भन्सार, बुर्तिबाङ, चौरजहारी, राकम–कर्णाली, साँफेबगर र पाटन पर्दछन्। आव.०७२/७३ मा थप दुईवटा सुर्खेतको भेरीगंगा र प्युठानको भिंगरी साथै हुलाकी लोकमार्गमा अवस्थित १० अन्यसहरहरू गौरीगञ्ज, रंगेली, मनरा, ब्रम्हपुरी, मौलापुर, महागढीमाई, बर्दघाट, राजापुर, भजनी, बेलौरी र तराई÷मधेस क्षेत्रमा अवस्थित पाँच सहरहरू जस्तै शम्भनाथ, बलवा, ईश्वरपुर, कटहरिया र गढवा समावेश गरिए। यी सहरहरूले मुख्यतया एकीकृत विकास योजना, रणनीतिक सहरी विकास योजना, भूमिविकास र सहरी पूर्वाधार योजनाहरू तर्जमा छन्।
१७ स्मार्ट सहरहरू
आव.०७२/७३ मालुम्बिनी, निजगढ र पालुङटार प्रारम्भिक छनोटमा परे भने आव.०७३/७४ माथप १३ नगरपालिकाहरू धनकुटा, मिर्चैया, चन्द्रपुर, काभ्रे, भरतपुर, वालिङ, तुलसीपुर, दुल्लु, टीकापुर, अमरगढी, गुन्डु बाल्कोट, भीमदत्त, गौरीगञ्ज र मौलापुर छनोट गरिएको थियो। स्मार्ट सहरहरूको विकास दृष्टिकोणमा सूचनाप्रविधि र स्मार्टनेस स्तम्भहरूमा केन्द्रित रणनीतिक विकास गुरु योजनाहरू समावेश छन्।
निष्कर्ष
महत्वपूर्ण चुनौतीहरू र सुस्त समग्र प्रगतिको बाबजुद, नेपालको नयाँ सहर आयोजनाको दृष्टिकोण अत्यन्तै सान्दर्भिक छ। यसले सहरी करणलाई सक्रिय रूपमा व्यवस्थापन गर्ने, सन्तुलित वृद्धिलाई प्रबद्र्धन गर्ने र ग्रामीण क्षेत्रहरूबाट पलायनलाई सम्भावित रूपमा रोक्न मानिसको घर नजिक आवश्यक सेवाहरू र अवसरहरू प्रदानगर्ने महत्वपूर्ण प्रयासलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।
विशेष गरी फिदिम र बसन्तपुर जस्ता सहरहरूमा अहिलेसम्म प्राप्त अनुभवले योजनाबद्ध विकास सम्भव छ भनेर देखाउँछ। गुरुयोजना र भूमि विकास पहलहरू मार्फत राखिएको आधारशिलाले भविष्यको प्रगतिको लागि जग प्रदान गर्दछ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
