सन्तानका लागि अब यस्तो समाज

आजको आधुनिक सार्वजनिक जीवनमा एउटा गहिरो विरोधाभास देखिन्छ । हामीले हाम्रो अभिव्यक्तिको दायरा निकै विस्तार गरेका छौं । तर सहनशीलताको दायरा भने क्रमशः साँघुरो हुँदैछ । सामाजिक सञ्जालले विचारलाई धेरै हदसम्म लोकतान्त्रिक बनाएको छ । त्यसैसँगै आलोचना र ट्रोलिङको संस्कृति पनि निकै बढेको छ । 

कठोर निर्णय गर्ने संस्कृति अहिले हाम्रो समाजमा सामान्य बनिसक्यो । तब असहज र आवश्यक प्रश्न उठ्ने गर्दछ । जीवनका उतारचढाव देखिसकेका वयस्कहरू नै अहिले निकै थाकेका छन् । उनीहरूले यस्ता कठोर निर्णयहरू सहजै सम्हाल्न सकिरहेका छैनन् । यसको गहिरो प्रभाव युवापुस्तामा कस्तो परिरहेको होला ? यो प्रश्न केवल सामान्य भावनात्मक विषयमात्र होइन । यो गम्भीर सामाजिक, मनोवैज्ञानिक र नैतिक चिन्ताको विषय हो ।

बालबालिका–वयस्कको मस्तिष्क विज्ञान : बालबालिका प्रायः आफ्नो व्यवहारमा निकै अडान देखाउने गर्छन् । उनीहरूको मस्तिष्क विकासको एउटा विशेष र महत्वपूर्ण चरण हुन्छ । स–साना बच्चाहरूको पूर्वमस्तिष्क भाग अझै पूर्ण विकसित हुँदैन । यो भाग सोच र निर्णय प्रक्रियाका लागि जिम्मेवार मानिन्छ । योजना बनाउने र क्रिया नियन्त्रण गर्ने काम यसैले गर्छ । त्यसैले बच्चाहरूले आफ्नो इच्छा तुरुन्तै पूरा गर्न खोज्छन् । उनीहरूले कुनै पनि कामको दीर्घकालीन परिणाम सोच्न सक्दैनन् । उनीहरूको भावनात्मक केन्द्र पूर्णरूपमा सक्रिय भएको हुन्छ । त्यसैले रिस, डर वा उत्साहले तुरुन्त प्रतिक्रिया ल्याउँछ । भाषा र तार्किक सोचको सीमितताले उनीहरूमा आक्रोश देखिन्छ । यो विकासको एउटा सामान्य र स्वस्थ प्रक्रियामात्र हो ।

यही वैज्ञानिक कारणले वयस्कहरू पनि कहिलेकाहीँ आक्रोश देखाउँछन् । जब तनाव र थकान बढ्छ, पूर्वमस्तिष्क निकै कमजोर हुन्छ । यसले गर्दा भावनालाई नियन्त्रण गर्न निकै गाह्रो पर्ने गर्दछ । यसैले वयस्कले पनि बच्चा झैं हताशा र अडान देखाउँछन् । आक्रोश केवल उमेरको कुरा होइन भन्ने यसले देखाउँछ । यो भावना र सोचको असन्तुलनको एउटा प्रत्यक्ष परिणाम हो । परिस्थितिले जुनसुकै उमेरमा पनि यस्तो आक्रोश सक्रिय पार्न सक्छ । हामीले बालबालिका र आफ्नो व्यवहार बुझ्नु निकै आवश्यक छ । यसका लागि धैर्य, समझदारी र उचित व्यवस्थापन सिक्नुपर्छ । यस्तो ज्ञानले मात्र समाजमा शान्ति र सद्भाव ल्याउन सक्छ ।

सामाजिक सञ्जालको मौन सुनामी : आज सामाजिक सञ्जालमा एउटा मौन सुनामी निरन्तर बगेको छ । यो अदृश्य छ तर यसको प्रभाव निकै विनाशकारी हुन्छ । जब कोही फरक विचार वा राजनीतिक मत राख्छन् । त्यहाँ अज्ञात खाताबाट अपमान र धम्कीको बाढी आउँछ । ‘झोले’ वा ‘घण्टे’ जस्ता शब्दले व्यक्तिको अपमान गरिन्छ । यसले समाजमा डर, आत्म–संकोच र ठूलो कटुता फैलाउँछ । यो सुनामीले लोकतन्त्र र विचारको स्वतन्त्रतामा चोट पु¥याउँछ । यो व्यक्तिगत हमलासँगै समाजको मनोविज्ञानमा लामो समय रहने गहिरो चोट हो । युवा पुस्ताले अब आफ्नो मत राख्न डराउन थालेका छन् । बहसको पवित्र ठाउँ डर र अपमानले भरिँदै गएको छ ।

सामाजिक सञ्जालका अनियमित तरंगले व्यक्तिको आत्मसम्मान निकै कम गर्छ । यसले सामाजिक सम्बन्धहरूलाई बिस्तारै चिर्ने काम गरिरहेको हुन्छ । हामीले यस्तो प्रवृत्तिविरुद्ध अब आवाज उठाउनै पर्नेछ । चुप लागेर बस्नु भनेको यो सुनामीलाई बल दिनु हो । सम्मानपूर्वक बहस गर्ने वातावरण जोगाउने समय अहिले नै हो । मानिसलाई कलंकित गर्नेहरू विरुद्ध हामी सबै मिलेर उभिनुपर्छ । आज धेरै स्थापित वयस्कहरू पनि डिजिटल आलोचनाबाट थाकेका छन् । उनीहरू सार्वजनिक रूपमा सशक्त देखिए पनि भित्र निकै कमजोर छन् । निजी रूपमा उनीहरू निरन्तर आत्मसमीक्षामा फसिरहेका हुन्छन् । उनीहरूमा आत्मसन्देह र आत्म दोषारोपणको भावना बढेको छ ।

आत्मसमीक्षा र भित्री चोटको प्रभाव : कुनै एउटा आलोचनात्मक टिप्पणी दिनभरि मनमा घुमिरहने गर्छ । कुनै गलत व्याख्याले आफ्नो पहिचानमै ठूलो प्रश्न उठाउँछ । सायद सबैभन्दा गहिरो चोट बाहिरबाट मात्र आउँदैन । यो त व्यक्तिले आफैंलाई सोध्ने प्रश्नबाट सुरु हुन्छ । ‘सायद म यति सक्षम छैन’ भन्दै मानिस डराउँछन् । ‘सायद मैले बोल्नु हुँदैनथ्यो’ भन्ने भावना बलियो हुन्छ । अनुभवी व्यक्तिहरू आफ्नै भित्री संवादसँग संघर्ष गरिरहेका छन् । यो अवस्थाले एउटा निकै गम्भीर र डराउनुपर्ने संकेत दिन्छ । समस्या केवल बाहिरी होइन, यो हेर्ने तरिकामा पनि छ । हामीले आफूलाई कसरी हेर्छौं भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ ।

यही सन्दर्भमा युवापुस्ताको अवस्था झन् धेरै संवेदनशील देखिन्छ । उनीहरू पहिचान निर्माण र आत्म स्वीकृतिको समयमा छन् । अहिलेको समय पहिलेभन्दा धेरै सार्वजनिक र निकै अनिश्चित छ । युवाका लागि सामाजिक सञ्जाल केवल सञ्चारको माध्यम होइन । यो त उनीहरूको पहिचान देखाउने एउटा ऐनाजस्तै हो । तर जब त्यो ऐना विकृत र ट्रोलिङले भरिन्छ । तब त्यसले तिनको आत्म छविलाई गहिरो असर पार्छ । वयस्कले आलोचनालाई भित्रैसम्म लिँदा युवा झन् बढी डराउँछन् । युवाहरू अरूको कठोरताबाट मात्र पीडित भएका पक्कै छैनन् । उनीहरू आफैंप्रति पनि अचेल अत्यन्त कठोर हुँदै गएका छन् ।

आत्म–करुणाको अभाव, सफलताको मापदण्ड : साना गल्तीलाई उनीहरूले ठूलो असफलताको रूपमा लिन थालेका छन् । अस्थायी आलोचनालाई उनीहरू स्थायी पहिचान बनाउन खोज्दैछन् । अरूको प्रतिक्रियालाई आफ्नै मूल्यको मापनका रूपमा हेरिरहेका छन् । यो प्रवृत्ति मानसिक स्वास्थ्यका लागि निकै जोखिमपूर्ण संकेत हो । यस परिवेशमा आत्म–करुणाको अभाव निकै स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । हामीले सफलताको मापदण्ड निकै कठोर र साँघुरो बनाएका छौं । गल्तीका लागि समाजमा अब कुनै स्थान बाँकी छैन । हामीले सार्वजनिक छविलाई मात्र धेरै प्राथमिकता दिन थालेका छौं । निजी संवेदनशीलतालाई अहिले निकै कमजोर र बेकार ठान्न थालियो ।

जब समाजले पूर्णता खोज्छ, व्यक्ति आफैंसँग असहिष्णु बन्छ । गल्तीलाई अवसर होइन, दोषका रूपमा हेर्ने संस्कार बढ्यो । यस्तो अवस्थामा आत्म–करुणाको भावना निकै कमजोर हुँदै जान्छ । के युवाहरू निरन्तर आत्म आलोचनाको वातावरणमा बाँच्न सक्छन् ? यो प्रश्नले हाम्रो समाजको भविष्यको चित्र देखाउने गर्छ ।

आत्म–करुणालाई प्रायः व्यक्तिगत अभ्यासका रूपमा मात्र हेरिने गरिन्छ । आफूलाई बुझ्ने र स्वीकार गर्ने क्षमता निकै महत्वपूर्ण हुन्छ । तर आज यो केवल व्यक्तिगत विषय होइन । यो त अहिलेको अनिवार्य र ठूलो सामाजिक आवश्यकता हो ।

वयस्कको व्यवहारसँगै नयाँ पुस्ताको सिकाइ : वयस्कले आफ्नै भित्री संवादलाई करुणामय बनाउन सक्नुपर्छ । नत्र उनीहरूले नयाँ युवापुस्तालाई केही पनि सिकाउन सक्दैनन् । यदि सार्वजनिक विमर्श कठोर र अपमानजनक मात्र भयो भने । के हामीले नयाँ पुस्तालाई सहानुभूतिको मूल्य दिन सक्छौं ? युवाहरूले केवल शब्दहरू सुन्ने होइनन्, उनीहरू व्यवहार सिक्छन् । यदि समाजले गल्तीमा अपमान गर्छ भन्ने उनीहरूले देखे । फरक मतमा आक्रमण र कमजोरीमा उपहास भएको देखे । तब उनीहरूले त्यही व्यवहार आफैंप्रति पनि लागू गर्छन् । यसले उनीहरूको व्यक्तित्व विकासमा गम्भीर र नकारात्मक असर पार्छ । सामाजिक सञ्जालको विस्तारले अभिव्यक्तिको धेरै अवसर बढाएको छ । तर यसको अनियन्त्रित प्रयोगले गम्भीर नकारात्मक असर निम्त्याउँछ ।

एल्गोरिदमहरूले प्रायः विवादास्पद र भावनात्मक सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन्छन् । यसले द्वेष, गलत सूचना र भिड मानसिकतालाई बलियो बनाउँछ । जिम्मेवारीको अभाव र दण्डहीनताको अनुभूति झन् बढ्दै गएको छ । व्यक्तिमाथि लक्षित आक्रमण अहिले सामान्य जस्तै देखिन थाल्यो । अब व्यक्तिगत व्यवहारको मात्र पक्कै होइन । यो त संरचनात्मक उत्तरदायित्वको गम्भीर प्रश्न पनि हो । के ठूला प्लेटफर्म आफ्नो प्रभावप्रति जिम्मेवार बन्नु पर्दैन र ?

संरचनात्मक उत्तरदायित्व र सन्तुलित नियमन : राज्यले अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता सुरक्षित राख्न पहल गर्नुपर्छ । घृणात्मक व्यवहार र मनोवैज्ञानिक क्षतिबाट नागरिकलाई जोगाउनुपर्छ । यसका लागि सन्तुलित नियमनको एउटा बलियो ढाँचा चाहिन्छ । डिजिटल साक्षरता र नीतिगत नियमनबिना यो प्रवृत्ति रोकिँदैन । यो जोखिम झन् गहिरिँदै जाने कुरा निकै स्पष्ट छ ।

सीमाहरू र संवादका बारेमा पुनः  विचार गर्न आवश्यक छ । के हरेक असहमति सधैं आक्रमण बन्नु नै पर्छ ? के हरेक आलोचना सार्वजनिक अपमानको माध्यम हुनुपर्ने हो ? के हरेक व्यक्तिले आफूलाई निरन्तर प्रमाणित गरिरहनुपर्छ ? यी प्रश्नहरूको गम्भीर मन्थन अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो ।

व्यक्तिगत स्तरमा पनि हामीले केही महत्वपूर्ण प्रश्नहरू सोध्नुपर्छ । के हामी आफूलाई केही समय आलोचनाबाट टाढा राख्न सक्छौं ? के हामी आफ्नो मूल्यलाई बाहिरी प्रतिक्रियाबाट अलग राख्छौं ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु नै ठूलो परिवर्तनको सुरुवात हो । करुणा बिना स्वस्थ संवाद सम्भव छैन भन्ने बुझौं । संवादको स्तर उकास्न अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता मात्र पर्याप्त छैन । त्यसका लागि हृदयमा करुणा र माया पनि आवश्यक छ । अरूप्रति करुणामात्र होइन, आफैंप्रति पनि हुनुपर्छ । यदि वयस्कहरू नै कठोर निर्णयको बोझले थकित छन् भने । युवापुस्ताको अवस्थालाई हामीले हल्का रूपमा लिन मिल्दैन ।

भविष्यको संवादमा हाम्रो निर्णय : यो केवल व्यक्तिगत समस्या होइन, यो सामाजिक प्रश्न हो । जब संसार कठोर हुन्छ, के हामी झन् कठोर बन्छौं ? वा हामी त्यो नराम्रो चक्रलाई तोड्ने प्रयास गर्छौं ? सायद, यही निर्णयले हाम्रो भविष्यको संवादको स्वरूप बदल्छ । हामीले आफैंप्रति दयालु हुन सिक्नु र सिकाउनु पर्छ । घृणाको साटो प्रेम र तर्कको साटो विवेक रोजौं । सामाजिक सञ्जाललाई घृणा फैलाउने थलो बन्न नदिऊँ । युवाहरूलाई एउटा सुरक्षित र प्रेमिल भविष्य उपहार दिऊँ । आत्म–करुणाले मात्र हामीलाई यो संकटबाट बाहिर निकाल्न सक्छ । समाजलाई अझ बढी सहिष्णु र धैर्यवान् बनाउन लागौं ।

अन्ततः, हामीले कस्तो समाज निर्माण गरिरहेका छौं भन्ने सोचौं । के हामीले आफ्ना नानीहरूलाई डरको संसार दिँदैछौं ? वा उनीहरूलाई आत्मविश्वास र करुणाको बाटो देखाउँदैछौं ? हरेक नागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी महसुस गर्ने बेला आयो । विचारको विविधतालाई सम्मान गर्ने संस्कारको विकास गरौं । वयस्कहरूले आफ्नो थकानलाई करुणामा बदल्न प्रयास गरौं । युवाहरूले त्यसैबाट भविष्यको नयाँ र उज्यालो बाटो भेट्नेछन् । कठोर निर्णयको संस्कृतिलाई त्यागेर आत्म–करुणाको मार्ग रोजौं । यही नै आजको समाजका लागि उत्तम र अन्तिम विकल्प हो । लेखिका बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको छानबिन आयोगकी सदस्य तथा प्रवक्ता हुन् ।