कञ्चनपुर : कञ्चनपुरको बेलडाँडी गाउँपालिका–५ इमिलियाका टीकाराम रानाको पछिल्लो एक दशकदेखि मचानको बास भएको छ । शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जबाट आउने हात्ती, निलगाई, चित्तल, बँदेल जस्ता जंगली जनावरले, खेतमा लगाएको बाली खाई दिने भएकाले उनी बाली जोगाउन भन्दै एक दशकदेखि मचानमा बस्दै आएका हुन् ।
जंगलको छेउमा घाँस दाउराका लागि सहज हुने भएकाले टीकाराम रानाका बाजे करिब सय वर्षअघि इमिलिया गाउँमा बसेको उनले बताए । सजिलोका लागि रोजेको नदीछेउको बसाई उनका लागि कष्टकर बन्दै गएको छ । टीकारामको इमिलियाको बीच गाउँमा १० कठ्ठा मात्रै जग्गा छ । त्यसबाट उत्पादन हुने अन्नले घरमा खान पनि नपुग्ने भएकाले उनले सोही वडा भएर बग्ने चौधर नदी किनारको २ विघा जग्गा भाडामा लिएर उखु खेती गरिरहेका छन् ।
उखु, टीकारामको घरखर्च चलाउने आम्दानीको स्रोत हो । जंगली जनावरबाट बचाउन सकेको वर्ष उनले २ विघाबाट करिब ७ सय क्विन्टल उखु विक्री गर्छन् । नजिकै रहेको महाकाली सुगर मिलले उनको उखु ६ सय रुपैंयाँ क्विन्टलका दरले किनि दिने गर्छ । उखु लगाएको खेतबाट १० किलोमिटरको दूरीमै चिनी मिल भएकाले पनि बेल्डाँडीका अधिकांश किसानले उखु खेती गर्दै आएका छन् ।
वर्षमा एक पटक विक्री गर्न पाउने उखुबाट उनले वर्षमा झण्डै साढे चार लाख जतिको आम्दानी गर्ने गर्छन् । ‘वर्षभरी घरको नुनतेलको खर्च, बालवालिकाको पढाई र औषधिमुलोको खर्च भनेको यही उखु हो । तर जंगली जनावरबाट जोगाएर आम्दानी हात पार्न धेरै संघर्ष गर्नु परिरहेको छ’ टीकारामले भने ।
टीकारामको मात्र होइन, बेल्डाडी गाउँपालिका–५ नम्बर वडामा पर्ने इमिलिया, मोहनपुर, राधापुर, वडा नम्बर २ को गौडीदंगा आसपासका अधिकांश किसान जंगली जनावरबाट बालीनाली जोगाउन संघर्षरत छन् । जंगली जनावरमा पनि बढीजसो उनीहरुको क्षति, हात्तीले गर्ने गर्छ । ‘सबैभन्दा बढी क्षति गर्ने भनेको हात्ती हो । उखु पाक्ने समयमा हात्तीको बथान आउँछ, विक्रीका लागि तयार भएको उखु सबै खाई दिन्छ, त्यसपछि वर्षभरीको सपना चकनाचुर हुन्छ’ रानाले भने ।
बेल्डाँडी गाउँपालकाको वडा नम्बर २ र ५ को अधिकांश भू–भाग शुक्लाफाँटा वन्यजन्तु आरक्षसँग जोडिएको छ । आरक्ष नजिकै उत्तर दक्षिण भएर चौधरी नदि बग्ने गर्छ । चौधरी नदीमा पानी खान, गर्मीका बेला ताल खेल्न हात्तीको बथान सो क्षेत्रमा आउने गर्छ । त्यही बथान बेलाबेला गाउँलेको खेतमा पनि पस्ने गर्छ । ‘त्यसैले हामीले मचान बनाएका छौं । मचानमा पालैपालो गरी बस्ने गर्छौं । हात्तीको बथान आयो भने मचानमा बसेका ब्यक्तिले गाउँमा फोन गर्छन् । त्यसपछि गाउँलेहरु ट्याक्टर ल्याएर आउँछन् । ट्याक्टरको आवाज, गाउँलेहरुको होहल्ला र गाडीका टायरहरु बालेर हात्ती भगाउने प्रयास गरिन्छ’ रानाले भने ।
स्थानीयले आफ्नो सुरक्षाका लागि मचान बनाएका हुन् । केही स्थानमा पक्की मचान बनाइएका छन् भने अधिकांश स्थानमा काठका पोल हालेर मचान बनाइएका छन् । खेतमा कटेरो बनायो भने हात्तीको बथान आएको पनि नदेखिने र आएपछि सजिलै भत्काई दिने भएकाले स्थानीयले आफ्नो ज्यानको सुरक्षाका लागि मचानहरु बनाएका हुन् । ‘आफ्नो सुरक्षाका लागि हामीले मचान बनाएका हौं । सानो कटेरो बनायो भने हात्तीले भत्काई दिन्छ । मचान अलि बलियो र उचाईमा हुने भएकाले सुरक्षित हुन्छ’ रानाले भने ।
चौधरी नदी आसपासको खेतमा करिब ५० वटा मचान बनाइएका छन् । यस आसपासको जमिनमा घरहरु छैनन् । त्यहाँका स्थानीयहरुको अलि टाढाको बस्तीमा घरहरु छन् । तर खेतीपातीका लागि भएको जमिन निकुञ्ज छेउमा छ । निकुञ्ज छेउमा रहेका तर सँगसँगै जोडिएको खेत भएका स्थानीयहरु पालैपालो मचानमा बस्ने गर्छ । मचानमा चौबीसै घण्टा कुनै न कुनै स्थानीयले ड्युटी दिएकै हुनुपर्छ ।
साना जंगली जनावरहरुलाई धपाउन सकिलो भए पनि हात्तीको आतंकले उनीहरु आजित छन् । स्थानीयले हात्तीको आतंक रोकिदिन सरकारसँग माग गरेका छन् । ‘सरकारले निकुञ्जको क्षेत्रमा तारजाली लगाई दिए हुन्थ्यो’ स्थानीय बसन्ती रानाले भनिन् । ‘निकुञ्जले लगाएको करेन्टवाला तारबाट पनि हात्ती रोकिएको छैन ।’ उनले हात्तीलाई करेन्टबारे जानकारी भईसकेको बताइन् । ‘पहिला पहिला करेन्ट छोडिएको तारमा सुँड लगाउदा झटका लाग्ने गरेका कारण हात्ती फर्किन्थ्यो । तर अहिले हात्तीको बथान आएमा पुच्छरतिरको भागले तार चुडाल्छ अनि बथान खेतमा पस्छ’ बसन्तीले भनिन् ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
