साइकल संस्कृति

नेपाल सरकारका नीतिनिर्माता, योजनाविद् र नेतृत्व वर्गका महानुभावहरू ! तपाईहरूलाई एक साइक्लिस्ट वा अनुसन्धानकर्ताको हैसियतले मात्र नभई स्वस्थ, हरियालीयुक्त, समावेशी र समृद्ध नेपालको सपना देख्ने एक नागरिकका हैसियतले केही अनुरोध गर्दैछु ।

साइकल सवारी एक यातायातको माध्यम मात्र होइन । यो त स्वस्थ र खुसियालीयुक्त जीवन जिउने एक तरिका हो । यो एक यस्तो उपहार हो, जसले हाम्रो शरीरलाई बलियो बनाउँछ, हामीले सास फेर्ने हावालाई सफा राख्छ र हामीलाई एकआपसमा नजिक्याउँछ । हाम्रै देशमा कुनै कालखण्डमा इज्जतको प्रतीक बनेको साइकल सवारी आज उपेक्षित र हेयको विषय बनेको छ । साइक्लिस्टहरूले बाटोमा हिँड्दा ठूला सवारीहरूबाट खतरा, अपमान र उपेक्षाको सामना गर्नुपर्छ ।

विश्वका अति सम्पन्न देशहरूमा संस्कारका रूपमा विकसित भएको साइकल सवारीलाई अनुसरण गर्न समस्त सचेत नागरिकहरूका तर्फबाट म तपाईहरूलाई विनम्र आग्रह गर्छु । हाम्रो देशको बिग्रँदो वातावरणलाई रूपान्तरण गर्ने बाटोमा कोसेढुंगो साबित हुने साइकल सवारी संस्कृतिको निर्माण गरौं । सुरक्षित बाइक लेन, बलियो पूर्वाधार र नयाँ सोचलाई प्रत्येक नेपालीका लागि वास्तविकता बनाऔं ।

साइकल सवारीको जादु  :  साइकलले भौतिक रूपमा हामीलाई हाम्रो गन्तव्यमा पुर्‍याउने मात्र होइन, सँगसँगै सित्तैमा हामीलाई स्वास्थ्य र वातावरणको अनुपम उपहारहरू दिइरहेको हुन्छ । प्रत्येक पेडल मार्दा हाम्रो मुटु र फोक्सोलाई सकारात्मक प्रभाव पार्छ । प्रत्येक मांसपेसीमा भरिने ओजले हाम्रो आत्मविश्वास समेत बढाउँछ । त्यो पनि कुनै महँगो शुल्क तिरेर र बहुमूल्य समय खर्चेर जिमखाना नधाईकन । साइकल सवारी हामीलाई स्वतन्त्रताको अनुभव दिने व्यायाम हो ।

साइकलले इन्धन खपत गर्दैन, यो हाम्रै ऊर्जाबाट चल्छ, विदेशी मुद्रा खर्चेर ल्याएको जीवाश्म इन्धन यसमा चाहिँदैन, त्यसैले यसले परिवारको पैसा बचत गर्छ । साइकलले न त मोटरगाडीले जस्तो धुवाँ फाल्छ, न त आवाज नै निकाल्छ । त्यसैले, साइकल संस्कृति मौलाउने हो भने कोलाहलयुक्त सहरका सडकहरू शान्त, प्रदूषणमुक्त र खतरामुक्त बन्छन् । किनभने, साइकल अनुशासित सवारी हो । यसमा दुर्घटनाको सम्भावना ज्यादै न्यून हुन्छ । जाम र होहल्लाको समस्याबाट समेत सहर आफै मुक्त हुन्छ ।
साइकल सवारी व्यावहारिक मात्र नभई भावनात्मक पनि छ । आफ्नै शक्तिले चल्ने यसको गतिले हाम्रो सासको लयसँग तालमेल मिलाउँछ । जलवायु संकटतर्फ उन्मुख वर्तमान संसारका लागि साइकल सवारी यस्तो उपहार हो, जसले पृथ्वीलाई थप उकुसमुकुस र कोलाहलयुक्त हुनबाट बचाउँछ ।

भन्नुपर्दा, यो वातावरण र ध्वनि प्रदूषणबाट थिलथिलिएको पृथ्वीलाई राहत दिने, हेर्दा सामान्य र तर शक्तिशाली तरिका हो । जीवनशैलीमा कृत्रिमता भित्रिइरहेको वर्तमान समयमा साइकल सवारीले हामीलाई आफ्नो र परिवारको स्वास्थ्य र समुन्नति मात्र होइन, समग्र देशकै अर्थतन्त्रमा सकारात्मक योगदान दिने निश्चित छ । खाली हामीले साइकल सवारीलाई संस्कृतिको रूपमा प्रारम्भ गर्न मात्र बाँकी छ ।

डेनमार्कको साइकल स्वर्गबाट सिकेको पाठ  :  बुहारीको ग्रेजुएसन सेरेमोनीमा भाग लिन हालसालै डेनमार्क पुगेका बेला त्यहाँ धीत मरुन्जेल साइकल कुदाएँ । डेनमार्कमा साइकल जीवनको एक हिस्साका रूपमा विकास भएको छ । नेपालमा पनि साइकल चढ्ने रहरका बीच डेनमार्कको साइकल संस्कृति जान्ने रहर पूरा गरिदिन छोरा–बुहारीले मेरा लागि कोपनहेगनको एमटीबी टुर्सबाट माउन्टेन बाइक भाडामा लिइदिए । त्यहाँका कर्मचारीहरूले डेनमार्कको साइकल सवारीका नियमहरू सिकाइदिए । जस्तो कि दायाँ लेनमा बस्ने, कतातिर लाग्ने भन्ने कुरा हातले संकेत गर्ने र हात उठाएर रोकिने ।

साइकल सवारी सकिएपछि साइकल पसलका मालिकलाई नेपाली युवामा पनि साइकल चढ्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको र नेपालको मेरो साइकल सवारीका अनुभव पनि सुनाएँ । उनी यसबाट साँच्चै प्रभावित भएर मलाई राम्रै छुट दिए । दिनभरि साइकल चढे बापतमा ५४० डीकेके तिर्नुपर्नेमा उनले दिएको छुटपछि केवल २३० डीकेके (नेरु ४,७७७) तिर्दा पुग्यो । यो डेनमार्कवासीहरू साइकल चढ्नेप्रति कति सकारात्मक हुँदा रहेछन् भन्ने एउटा उदाहरण हो । कोपनहेगनको ग्रामीण क्षेत्रमा साइकल चलाएँ । जंगल, पुलहरू र मनमोहक तालहरू हुँदै गएका बाटोहरूमा साइकल कुदाउँदै रमाएँ । बाटाहरू रोमाञ्चक थिए, जसले अनुभवी साइक्लिस्टहरूलाई पनि चुनौती दिन्थे । रंगीन साइकल जर्सी लगाएर परिवारसँगै साइकल सवारी गरेको, बच्चाहरूले स्टन्ट अभ्यास गरेको र अलग बाटोमा घोडसवारहरू देखें । संकेतहरूले मलाई मार्गदर्शन गरे र त्यहाँको सुरक्षित पूर्वाधारले न्यानो आलिंगन गरे जस्तो अनुभव गरायो । डेनमार्कका सहरहरूमा बाइक लेनहरू जेब्रा स्ट्राइप्सको छेउमा हुन्छन्, जुन आकाशे–नीलो रङको क्रसिङबाट चिनिन्छन् ।

ट्राफिक लाइटहरू साइक्लिस्टहरूका लागि डिजाइन गरिएका छन् । पहेंलो अघि बढ्ने तयारीका लागि, हरियो अघि बढ्नका लागि र रातो रोकिनका लागि । साँघुरा ग्रामीण सडकहरूमा बाइक पथ नभए पनि, चालकहरूले साइक्लिस्टहरूलाई समान रूपमा सम्मान गर्छन्, जसले सुरक्षित अनुभव गराउँछ । सार्वजनिक यातायातले पनि साइकल सवारीलाई महत्व दिन्छ । रेल स्टेशन र बसहरूमा बाइक र्‍याक र पार्किङ सुविधा छन्, जसले साइकल सवारी र अन्य यात्रालाई संयोजन गर्न सजिलो बनाउँछ । यस्तो संस्कृति डेनमार्कमा मात्र नभई स्वीडेन, नर्वे, नेदरल्यान्ड्स र अन्यत्र पनि छ । सन् २०२३ को डेनमार्कको तथ्यांक अनुसार ५.९३ मिलियन जनसंख्यामध्ये पाँच किमिभन्दा कम दूरीका २४ प्रतिशत यात्राहरू साइकलबाट गरिन्छन् हुन्छन् । ३६ प्रतिशत वयस्कहरू साप्ताहिक रूपमा काममा जाँदा साइकल चढ्छन् । रोचक कुरा के छ भने डेनमार्कका ९० प्रतिशत मानिससँग साइकल छ । कोपनहेगनको दैनिक यात्राका लागि ६२ प्रतिशत साइकल सवारी दरले उनीहरूको पूर्वाधार र शिक्षामा लगानीको प्रमाण हो ।

जीवाश्म इन्धनको बढ्दो उपयोगलाई रोक्ने कार्यमा सहयोग पुर्‍याउने हेतुले नै संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २०१८ मा सम्पूर्ण सदस्य राष्ट्रहरूको समर्थनमा एक प्रस्ताव पारित गरी जुन ३ लाई ‘विश्व साइकल दिवस’को रूपमा घोषणा गर्‍यो । यो दिवसमा साइकल यात्राप्रति सचेतना जगाउन विविध कार्यक्रमको आयोजना हुँदै आएको छ । साइकल यात्रा प्रवर्धनका अभियन्ताहरू यस क्षेत्रमा सञ्चारमाध्यमको हातेमालो खोजिरहेका छन् ।

नेपालमा साइकल सवारीको नालीबेली  :  वर्तमान नेपालमा साइकल सवारीको प्रसंग डेनमार्क जस्तो सुखद छैन । साइकलको गुणस्तर जस्तोसुकै भए पनि अर्थात् महँगै सइकल चढे पनि साइकल चढ्नेहरूलाई मानिसले गरिब नै ठान्छन् । मोटरबाइक, त्यसमा पनि महँगा मोटर बाइक, कार आदिलाई सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतीकका रूपमा लिन थालिएको छ । बाटोमा साइकलवालाहरूलाई ठूला मोटरवालाहरूले बेस्कन पेल्छन्, साइकलवालालाई आतंकित नै बनाउँछन् । काठमाडौंका कुनै पनि बाटाघाटामा साइकल मात्रै चलाउन भनेर बनाइएको लेन छैनन्, ललितपुरका केही ठाउँमा साइकल लेन त बनाइएका छन् । तर त्यस्ता लेन कुनै निश्चित बाटो नभई मुख्य सडककै छेउमा धर्का तानेर बनाइएका हुन् ।

तर यो लेनमा साइकल बाहेक अरू सबै सवारी साधन कुद्छन् । यसले गर्दा साइकल चढ्नेले जहिले पनि डरको सामना गरिरहनु पर्छ । साइकल संस्कृतिलाई अघि बढाउन तल्लीन प्रसिद्ध वन्यजन्तु विज्ञ र संरक्षणकर्मी डा. प्रल्हाद योञ्जनको सन् २०११ अक्टोबरमा काठमाडौंको कलंकीमा साइकल कुदाउँदै गर्दा ट्रकको ठक्करबाट भएको निधनले नेपालमा साइकलवालाहरू कति असुरक्षित छन् भन्ने प्रस्ट हुन्छ । डा. योञ्जन चर्चित व्यक्तित्व भएकाले समाचारमा अटाउनुभयो, नत्र ‘समाचार’ बन्न नसकेका यस्ता घटना त कति छन् कति ।

धेरै साइक्लिस्ट, विशेषगरी युवाहरू सडक नियम जान्दैनन् किनभने उनीहरूलाई कसैले सिकाएको हुँदैन । उनीहरू सडकको बीचमा साइकल चलाउँछन्, तीव्र गतिमा गुड्ने मोटरबाइक र कारहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्छन् । हामीकहाँ अनावश्यक रूपमा हर्न बजाउने चलन व्याप्त छ । डेनमार्कको शान्त सडकहरूको विपरीत नेपालका सडकहरू अराजक छन्, साइक्लिस्ट र पैदलयात्रीहरूका लागि त घातक नै । काठमाडौंको चक्रपथ स्तरोन्नति गर्दा पनि कसैले बाइक लेन समावेश गर्ने सोचेन । हाम्रा इन्जिनियर र नेताहरू विदेश यात्रा गर्छन्, त्यहाँको साइकल सवारी संस्कृति देखेर चकित हुन्छन् तर फर्केर आएपछि फेरि आफ्नै सुर छाड्दैनन् ।

हामीले विश्वबाट सिक्न सक्दैनौं भने हाम्रो विश्वव्यापी अनुभवको अर्थ के छ ? तराईमा तुलनात्मक रूपमा साइकल सवारी विद्यार्थी, कामदार र सामान्य नागरिकहरूका लागि लोकप्रिय नै छ । तर साँघुरा राजमार्गहरूले उनीहरूलाई बैलगाडा, मोटरबाइक, कार, ट्रक, बस र जनावरहरूसँग जोगिनै पर्ने हुन्छ । सुरक्षित लेनबिना केटाकेटी, वृद्धवृद्धा र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले सुरक्षित रूपमा साइकल चलाउन सक्दैनन् । नेपालको विविध भू–भाग हिमाल, जंगल, मैदान साइकल सवारी पर्यटनको लागि उपयुक्त छ, तर हामीले साहसिक यात्रुहरूलाई निम्तो दिन कुनै ट्रेल बनाएका छैनौं । यदि साहसिक साइकल यात्राका लागि ट्रेल बनाउने हो भने यसले हाम्रो अर्थतन्त्रलाई उल्लेख्य रूपमा बढावा दिनेछ । 

नेपाल सरकारका लागि कार्यको आह्वान  :  ढिलै भए पनि सरकारले साइकल सवारीलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताको सूचीमा राख्नै पर्छ । किनभने, सरकारसँगै सडक, नागरिकको स्वास्थ्य र उनीहरूको भविष्यलाई रूपान्तरण गर्ने शक्ति छ । सरकारले गर्न सक्ने केही प्रमुख कार्यहरू  : 
१. बाइक लेनहरू निर्माण  :  काठमाडौंको चक्रपथदेखि प्रमुख सडकहरूमा फराकिलो, स्पष्ट रूपमा चिन्ह लगाइएको बाइक लेनहरू बनाउनु पर्छ । यो काठमाडौं उपत्यका, पोखरा, भरतपुर, जनकपुर, विराटनगर, नेपालगञ्ज, धनगढी जस्ता सहरहरूबाट सुरु गरेर अन्यत्र विस्तार गर्दै लैजानु पर्छ । लेनहरूमा अतिक्रमण नहोस् भन्नका लागि डेनमार्कमा जस्तै आकाशे (नीलो क्रसिङहरू र साइक्लिस्ट) विशिष्ट ट्राफिक लाइटहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

२. साइक्लिस्ट र चालकहरूको अभिमुखीकरण  :  साइकल सवारीसम्बन्धी नियमहरू सिकाउन राष्ट्रव्यापी अभियान सुरु गर्नुपर्छ । यो काम साइकल चढ्ने र अन्य सवारीसाधन हाँक्ने दुवैथरीलाई आवश्यक पर्छ । विद्यालयहरूले साइकल सवारी कक्षाहरू सञ्चालन गर्न सक्छन् । बालबालिकालाई पनि सुरक्षित तरिकाले साइकल चढ्न र त्यसमा गर्व गर्न सिकाउनुपर्छ ।

३. साइकललाई सार्वजनिक यातायातसँग एकीकरण  :  बस पार्कहरूमा बाइक र्‍याकहरूले सुसज्जित गर्नु आवश्यक छ । त्यस्ता ठाउँमा सीसीटीभीसहित सुरक्षित बाइक पार्किङ निर्माण गरेर चोरीलाई निरुत्साहित गर्न सकिन्छ ।

४. साइकल सवारी पर्यटनको प्रवर्द्धन  :  साहसिक साइक्लिस्टहरूका लागि जंगल ट्रेलहरू र पहाडी बाटोहरू बनाउन आवश्यक छ । यसबाट विदेशी पर्यटकहरूले नेपाललाई झन् नजिकबाट नियाल्न पाउनेछन् । साइकल पर्यटनलाई प्रवर्धन गर्न स्थानीय व्यवसायहरूसँग साझेदारी गर्न सकिन्छ । यसबाट बाइक भाडामा दिने र गाइडेड टुरहरू बढ्न गई रोजगारी सिर्जना हुनेछ ।

५. मानसिकता परिवर्तन : साइकल सवारीलाई स्वास्थ्य, समानता र दिगोपनको प्रतीकको रूपमा उत्सव मनाउन सार्वजनिक अभियानहरू सुरु गर्न आवश्यक छ । गाडी चढ्नेलाई मात्र होइन, साइक्लिस्टहरूलाई नेपालको भविष्यको च्याम्पियनको रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ । विद्यार्थी र कम आय भएका परिवारहरूका लागि साइकलमा सहुलियत दिन आवश्यक छ । मधेस प्रदेश सरकारले यो कदमको थालनी गरेको थियो, तर त्यसमा समेत भ्रष्टाचार भएको पाइएपछि त्यसले निरन्तरता पाउन सकेन । यस्ता जनकल्याणकारी कामहरू स्वार्थरहित किसिमले गर्नुपर्छ ।
६. दाताहरूसँग सहकार्य  :  साइकल सवारी पूर्वाधारका लागि अन्तर्राष्ट्रिय एजेन्सीहरूसँग काम गर्नु अर्को महत्वपूर्ण कदम हो । डेनमार्क, नेदरल्यान्ड जस्ता देशहरूले सिकेको पाठबाट हामी अनुसरण गर्न सक्छौं ।
७. अनुकरणीय व्यक्तित्व  :  तीनै तहको सरकारको जिम्मेवार पदमा आसीन र सरकारी अधिकारीहरूले कार्यालय आवतजावत गर्दा साइकल चलाउनु पर्छ, साइकल सबैका लागि हो भनेर देखाउनु पर्छ । देशमा ‘गाडीमुक्त दिनहरू’ मनाउने चलन बसाउन आवश्यक छ ।

निष्क्रियताको लागत  :  अझै पनि हामीले केही गरेनौं भने दु : ख पाउने हामी र हाम्रा सन्तति हुन् । वायु प्रदूषण र बढ्दो दुर्घटनाले निम्त्याउने क्षति त छँदैछ, यसबाट हुने आर्थिक क्षतिले हामीलाई सदैव गरीबीको कुचक्रमा फसाइरहने छ । बिरामीको बढ्दो दर, त्यसबाट हुने क्षति अकल्पनीय छ । अस्वस्थ जनशक्तिले अरू काम गर्न सक्दैन । यतिमात्र होइन, साइकल संस्कृति नअँगाल्ने हो भने हाम्रा युवाले स्वस्थ, किफायती जीवनशैली अँगाल्ने अवसर गुमाउने छन् । पर्यटकहरूले राम्रो साइकल सवारी अनुभव भएका देशहरूका लागि नेपाललाई बाइपास गर्नेछन् ।

नयाँ नेपालका लागि एक दृष्टिकोण  :  कल्पना गर्नुहोस्, एक यस्तो नेपाल जहाँ बच्चाहरू डरबिना हाँस्दै स्कुलमा साइकल चलाउँछन् । जहाँ कामदारहरू आफ्नो परिवारका लागि पैसा बचत गर्दै काममा साइकल चलाउँछन् । जहाँ वृद्धहरू पार्कहरूमा साइकल चलाउँछन्, सक्रिय र जोडिएर रहन्छन् । जंगल ट्रेलहरू पर्यटकहरूले जीवन्त बनाएको चित्रण गर्नुहोस्, उनीहरूको साइकल जंगलहरूबाट गुज्रँर्दै हाम्रो देशसँग प्रेममा पर्छन् ।

सफा हावा, शान्त सडकहरू र जीवन्त समुदायहरू भएको सहरहरू देख्नुहोस्, यो सबै किनभने हामीले साइकललाई प्राथमिकता दिने छनौट गर्न डेनमार्कले हामीलाई यो सम्भव छ भनेर देखाउँछ । ९० प्रतिशत डेनिसहरूसँग साइकल र कोपनहेगनका ६२ प्रतिशत यात्रु साइकल चढ्छन्, उनीहरूले स्वस्थ, सुखी समाज निर्माण गरेका छन् । नेपालले पनि यो गर्न सक्छ । हाम्रो ३० मिलियन जनसंख्याले सुरक्षित, दिगो यातायातको हकदार छ । एक दशकभित्र छोटो यात्राहरूको ५० प्रतिशत साइकलद्वारा बनाउने लक्ष्य राखौं । प्रत्येक सहरलाई साइकल सवारी हब बनाऔं, प्रत्येक गाउँलाई साइकल चलाउन मिल्ने सुरक्षित ठाउँ बनाऔं ।