जैविक विविधताले परिपूर्ण नेपाल जंगल विनाशका कारण भने ठूलो र अनेक समस्यासँग जुधिरहेको छ।
जैविक विविधताले परिपूर्ण नेपाल जंगल विनाशका कारण भने ठूलो र अनेक समस्यासँग जुधिरहेको छ। ७० वर्षदेखि वनका लागि रूख कटान, खेतीका लागि जंगल अतिक्रमण र जनसंख्या दबाबले वन क्षेत्र निकै घटाएको छ। यसलाई समाधान गर्न दोस्रो पञ्चवर्षीय योजनादेखि नै वन योजना सुरु गरे तापनि वन विनाश रोक्न ठोस पहल भएन। वृक्षरोपण गतिविधिहरूले भूक्षयलाई नियन्त्रण गर्ने र दिगो वन व्यवस्थापनलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्य राखेका थिए। बिरुवाको प्रजातिको छनोट, विशेषगरी एकल प्रजातिका बिरुवाहरूमा जोड दिँदा, वन्यजन्तु विस्थापन र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वजस्ता अनपेक्षित
पर्यावरणीय समस्या देखिन थाले।
नेपालको जंगल व्यवस्थापनको इतिहास नीतिहरूको परिवर्तनले भरिएको छ। २०१५ अघि जंगलहरू जमिन्दारहरूले नियन्त्रण गर्थे। २०१५ को वन राष्ट्रियकरण ऐनले वनहरूलाई सरकारी नियन्त्रणमा ल्यायो। २०१८ सालको वन ऐनले जंगल स्रोतहरूको संरक्षण र संरक्षण गर्ने लक्ष्य राख्यो। यी नीतिहरू सुरुमा असफल भए, जसले २०२० र २०३० को दशकमा व्यापक जंगल विनाश निम्त्यायो। प्राकृतिक स्रोतको सर्वेक्षण, वन व्यवस्थापन योजना र जंगल उत्पादन बढाउन दोस्रो पञ्चवर्षीय योजनाले ठूलो मात्रामा वृक्षरोपण सुरु गर्यो। यी प्रयासले सामुदायिक वन व्यवस्थापनको आधार तयार गरे तापनि त्यतिबेला ती पूर्ण प्रभावकारी भएनन्।
२०२० को दशकका वृक्षरोपण प्रयासहरू : दोस्रो पञ्चवर्षीय योजनाको वृक्षरोपण अभियान वन विनाशलाई रोक्ने नेपालको रणनीतिको हिस्सा थियो। १९६० को सुरुमा व्यवस्थित जंगल योजनाले निम्न कुराहरूमा ध्यान दियो : –
— भूस्खलन रोक्न ठूलो मात्रामा बिरुवा रोप्ने।
— उपयुक्त रोपण क्षेत्र पहिचान गर्न प्राकृतिक स्रोतको सर्वेक्षण।
— छानिएका जिल्लाहरूका लागि वन व्यवस्थापन योजना।
— वन व्यवस्थापनका लागि आगो नियन्त्रण र वन
सडक निर्माण।
— वनमा आधारित उद्योगहरूलाई प्रोत्साहन गरी आर्थिक लाभ बढाउने।
यी गतिविधि काठ कटाइ, कृषि विस्तार र जनसंख्या वृद्धिका कारण गुमेको जंगल क्षेत्र पुनस्र्थापित गर्न प्रेरित थिए। यद्यपि वृक्षरोपण राष्ट्रिय जंगल योजनाको हिस्सा थियो भन्ने संकेत गरे तापनि २०२० को दशकको अभियानको दस्ताबेजीकरण छैन। सरकार र दाता संस्थाहरूको सहयोगमा भएका यी सुरुका प्रयासहरू खासै सफल भएनन्। जसले पछि २०३० को दशकमा सामुदायिक वन व्यवस्थापनको ढोका खोल्यो।
वृक्षारोपणमा बिरुवाका प्रजातिहरू : २०२० को दशकमा रोपिएका बिरुवाहरू मुख्य रूपमा नेपालको विविध पर्यावरणीय क्षेत्रहरू (उष्णतटीय क्षेत्रदेखि अल्पाइन उच्च भूमिसम्म) मा आधारित स्थानीय प्रजातिहरू थिए। निम्न तालिकाले
सम्भावित प्रजातिहरू देखाउँछ :
— तराई र चुरे क्षेत्र (उष्ण, आद्र्र) : खैर, सिसौ, साल।
— महाभारत क्षेत्र (५,०००–१०,००० फिट) : पाइन, ओक, लालीगुराँस, पप्लर, ओखर, लार्च।
— १०,०००–१२,००० फिट : फर, बर्च, रोडोडेन्ड्रन।
— हिमाली क्षेत्र (टिम्बर लाइनमुनि) : फर, साइप्रस,
जुनिपर, बर्च।
यी प्रजातिहरू स्थानीय मौसममा अनुकूल र काठ, इन्धन र पर्यावरणीय स्थिरताका लागि छानिएका थिए। तराईमा खैर र सिसौजस्ता प्रजातिहरूका साथै सालका जंगलहरू प्रमुख थिए। मध्यम उचाइमा पाइन र ओक र उच्च उचाइमा फरजस्ता कोनिफर प्रजातिहरू रोपिए। नेपालको राष्ट्रिय
फूल लालीगुराँस मध्यमदेखि उच्च उचाइमा रोपिए।
फलफूलका बिरुवा किन प्राथमिकतामा परेनन् ? : २०२० को दशकको वृक्षरोपणमा फलफूलका बिरुवाहरू कम रोपिए। यसको सट्टा, छिटो बढ्ने पाइनजस्ता एकल प्रजातिका बिरुवाहरूलाई जोड दिइयो। जंगल विनाश रोक्ने तत्कालीन लक्ष्यसँग मेल खाने यिनले माटो स्थिर गर्न र छिटो जंगल वृद्धि गर्न सक्छ। तर पाइनले फल उत्पादन नगर्ने हुनाले पर्यावरणीय समस्याहरू निम्त्यायो। पाइनका एकल प्रजातिका जंगलहरूले वन्यजन्तु, विशेषगरी बाँदरहरूलाई चाहिने फलफूल र अन्य खाद्य स्रोतहरू प्रदान गर्न सकेनन्।
नेपालले विगतका गल्तीहरूबाट सिकेर दिगो पर्यावरणीय नेतृत्व देखाइरहेको छ। विविध किसिमका वृक्षरोपण र समुदाय संलग्नताले मानव आवश्यकता र पर्यावरण संरक्षणको सन्तुलन कायम राख्छ। यो अभियानले नेपाललाई विश्वमा वन संरक्षणको उदाहरण बनाएको छ।
पाइनको घना छायाँले तल्लो तहका बिरुवाहरूलाई बढ्न रोकेर जैविक विविधता कम भएको ‘हरित मरुभूमि’ बनायो। खाना र बासस्थानको कमीले वन्यजन्तुहरू मानव बस्तीमा खाना खोज्न बाध्य भए। यसले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व बढायो। वन्यजन्तु र स्थानीय समुदायलाई चाहिने आप, लिची, वा अम्बाजस्ता फलफूलका बिरुवाहरू वक्षरोपण अभियानको प्राथमिकतामा परेन।
पर्यावरणीय र सामाजिक प्रभाव : २०२० को दशकमा फलफूलका बिरुवाको अभावले ठूलो पर्यावरणीय र सामाजिक प्रभाव पार्यो। खाद्यस्रोतको कमीले वन्यजन्तु, विशेषगरी बाँदरहरू, जंगल छोडेर बस्ती र खेतमा खाना खोज्न बाध्य भए। यसले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व बढायो, जुन आज पनि नेपालको चुनौती छ। एकल प्रजातिका पाइन जंगलले जैविक विविधता घटायो किनभने तिनले तल्लो तहका बिरुवा र अन्य प्रजातिलाई बढ्न दिएनन्, जसले समग्र पर्यावरणीय प्रणालीलाई असर गर्यो। पाइनमा आधारित जंगलहरू कम लचिलो र नेपालको समृद्ध जैविक विविधता (१ हजार २ सय ४० भन्दा बढी चरा, उभयचर, सरीसृप र स्तनधारी प्रजातिहरू, जसमध्ये ७० प्रजाति संकटमा) लाई टेवा दिन कम सक्षम थिए। यी ‘हरित मरुभूमि’ले विविध वृक्षरोपण रणनीतिको आवश्यकता औंल्यायो।
सिकाइ र आधुनिक सन्दर्भ : २०२० को दशकमा वृक्षरोपण प्रयासहरूले पर्यावरणीय विविधताको महŒव देखायो। २०३० को दशकमा सुरु भएको र २०५१ सालको वन ऐनले औपचारिक रूपमा स्थापित सामुदायिक वन व्यवस्थापनले यी कमजोरीलाई सम्बोधन गर्यो। स्थानीय समुदायहरूलाई जंगल व्यवस्थापनको जिम्मेवारी दिइयो र विविध प्रजातिलाई प्राथमिकता दिइयो। आधुनिक परियोजनाहरूले वन्यजन्तु र जीविकोपार्जनलाई टेवा पुर्याउने आँप र लिचीजस्ता फलफूलका बिरुवाहरू व्यापक रूपमा समावेश गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष : नेपालको २०२० को दशकमा सुरु भएको दोस्रो पञ्चवर्षीय योजना (२०२०–२०२२) मा वृक्षरोपण अभियानले जंगल विनाश रोक्न र हरियाली पुनर्स्थापित गर्न ठूलो प्रयास गर्यो। यो अभियानले खैर, सिसौ, साल, पाइन, ओक र रोडोडेन्ड्रनजस्ता स्थानीय बिरुवाहरू रोपेर माटोको संरक्षण, जैविक विविधता बढाउने र ग्रामीण समुदायको जीविकोपार्जनलाई सहयोग गर्ने लक्ष्य राखेको थियो। तराईदेखि हिमाली क्षेत्रसम्मका विभिन्न पर्यावरणीय क्षेत्रमा उपयुक्त बिरुवाहरू छानिए। उदाहरणका लागि, तराईमा साल र सिसौ, मध्यम उचाइमा पाइन र ओक र उच्च हिमाली क्षेत्रमा फर र जुनिपर रोपिए। यी बिरुवाहरूले काठ, इन्धन र पर्यावरणीय स्थिरता प्रदान गर्ने अपेक्षा गरिएको थियो।
यो अभियानले पाइनजस्ता फल नफल्ने एकल प्रजातिका बिरुवाहरूलाई धेरै प्राथमिकता दियो। पाइन छिटो बढ्छ र खराब माटोलाई स्थिर गर्छ तर यसले फल उत्पादन गर्दैन। फलफूलका बिरुवाहरू, जस्तै आम, लिची वा अम्बा, कम रोपिए, जसले पर्यावरणीय असन्तुलन निम्त्यायो। फलको अभावले बाँदरजस्ता वन्यजन्तुहरू खाना खोज्न गाउँ र बस्तीमा प्रवेश गरे। यसले बाली नष्ट गर्यो र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व बढायो। पाइनका घना जंगलले तल्लो तहका बिरुवाहरूलाई बढ्न रोकेर ‘हरित मरुभूमि’ बनायो, जसले जैविक विविधतालाई ह्रास गर्यो।
यी कमजोरीहरूले वृक्षरोपणमा विविधता र पर्यावरणीय सन्तुलनको महŒव सिकायो। फलफूलका बिरुवाहरूले वन्यजन्तु र समुदाय दुवैलाई फाइदा पुर्याउन सक्थे, तर तत्कालीन योजनाले छिटो जंगल कभरमा मात्र ध्यान दियो। यी चुनौतीहरूका बाबजुद २०२० को अभियानले सामुदायिक वन व्यवस्थापनको आधार तयार गर्यो। २०३० को दशकमा सुरु भएको र २०५० मा जंगल ऐनले औपचारिक रूपमा स्थापित सामुदायिक वनले स्थानीय समुदायलाई जंगल संरक्षणको जिम्मेवारी दियो। यसले विविध प्रजातिका बिरुवाहरूलाई प्राथमिकता दियो र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व कम गर्न सहयोग पुर्यायो।
आज, नेपालको जंगल क्षेत्र २०४९ सालमा २६ प्रतिशत रहेकोमा २०७३ सालमा ४५ प्रतिशत पुगेको छ, जुन सामुदायिक वन र आप्रवासनले जंगलमाथिको दबाब कम गरेको कारणले हो। जलवायु परिवर्तन र बासस्थान ह्रास जस्ता वर्तमान चुनौतीहरूमा २०२० को सिकाइले मार्गदर्शन गर्छ। आधुनिक वृक्षरोपणले स्थानीय प्रजाति, फलफूलका बिरुवा र समुदायको सहभागितालाई जोड दिन्छ। उदाहरणका लागि, आम र लिची जस्ता बिरुवा रोपेर वन्यजन्तु र मानव दुवैलाई फाइदा पुर्याइन्छ।
नेपालले विगतका गल्तीहरूबाट सिकेर दिगो पर्यावरणीय नेतृत्व देखाइरहेको छ। विविध किसिमका वृक्षरोपण र समुदाय संलग्नताले मानव आवश्यकता र पर्यावरण संरक्षणको सन्तुलन कायम राख्छ। यो अभियानले नेपाललाई विश्वमा वन संरक्षणको उदाहरण बनाएको छ। जसले भविष्यमा पनि यस्तै प्रयासले हरियाली र जैविक विविधता जोगाउनेछ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
