झ्यालको पर्दा आधामात्र खोलेकी छु, ढोका आधा खोलेकी छु। आधा उज्यालो आधा अँध्यारो, यस्तै छ दिन पनि र यस्तै छ मन पनि...।
पार्वती आचार्यको ‘पुर्पुरो’भित्रका यी वाक्यले पुस्तकको नयाँ संसार चिहाउन सकिन्छ। यो कृति केवल पुस्तकमात्र नभई गरिबी, बालश्रम र पितृसत्तात्मक समाज विरुद्धको एउटा बलियो आवाज पनि हो। लेखिकाले विगतलाई इमानदारीपूर्वक प्रस्तुत गर्दै बालश्रमबाट बैंकिङ क्षेत्रको अधिकृत तहसम्म पुग्दाका उकाली–ओरालीलाई बिम्बात्मक रूपमा चित्रण गरेकी छन्। खासगरी यो ‘पुर्पुरो’ (भाग्य) र कर्मको द्वन्द्व हो जुन कृतिको केन्द्रबिन्दु हो।
जीवन–यात्राको मार्मिक विश्लेषण : ‘पुर्पुरो’लाई जीवन्त आख्यान पाएको छु, जसले निम्नवर्गीय जीवनका तीता सत्यहरूलाई उजागर गर्दछ। विशेषगरी, माथि संकेत गरे झैं गलैंचा कारखानाको बालश्रमदेखि अधिकृतसम्मको लेखिकाको यात्रामा देखिएका हन्डर र ठक्करहरू छन्। सफलताको पछाडि लुकेका संघर्षको पाटालाई लेखिकाले जसरी ‘संघर्षको मैदान’को संज्ञा दिएकी छन्, त्यसलाई एक महत्त्वपूर्ण अन्तर्दृष्टिभन्दा फरक नपर्ला।
विषयगत गहिराइ र बिम्बहरूको खोजी : कृतिमा गरिबी, पितृसत्ता र जातीय उत्पीडनजस्ता जटिल सामाजिक मुद्दाहरू कसरी उनिएका छन् भन्ने छ। भाग्य र कर्मबीचको द्वन्द्व बुझाउन प्रयोग गरिएको ‘पुर्पुरो’ शीर्षक आफैंमा एउटा सशक्त ध्वनि बिम्ब हो। नेपाली समाजमा महिलाले भोग्नुपर्ने ‘भुक्तान’ र सामाजिक रूपान्तरणमा पुरुषको सहयोगी भूमिकाका सन्दर्भहरूले कृतिको विश्लेषणात्मक पक्षलाई थप बलियो बनाएका छन्। विशेषगरी ‘खुट्टा भाँचिएको’ त्यो पीडादायी क्षण कसरी लेखनको प्रस्थानबिन्दु बन्यो ? र, गलैंचा कारखानाका ती मर्मस्पर्शी दिनहरूले कसरी कृतिको जग बसाले भन्ने पक्ष मन छुने खालका छन्। सफलताको चमकभित्र लुकेको अँध्यारो संघर्षलाई उधिन्दै ती भावुक र बिम्बात्मक शब्दहरूको खोजीमा पाठक पुग्छ, जब उसले यो पुस्तक पढ्छ।
वैचारिक अन्तर्विरोधमा सामाजिक यथार्थ : राष्ट्रिय आत्मनिर्भरता र वैदेशिक परनिर्भरताबीचको एउटा रोचक विरोधाभास ठम्याएको छु। वैदेशिक सहयोगको आलोचना गर्ने तर शिक्षा र रोजगारीका लागि त्यसैमा निर्भर रहनुपर्ने नेपाली समाजको तीतो यथार्थलाई लेखिकाले जसरी प्रस्तुत गर्नुभएको छ, त्यसलाई मैले एक प्रमुख ग्याप र विश्लेषणको विषयका रूपमा लिएको छु। पितृसत्तात्मक संरचनाभित्र महिलाले भोग्नुपर्ने ‘भुक्तान’ र पुरुषको सहयोगी भूमिकाबीचको सन्तुलनलाई पनि कृतिको एउटा वैचारिक खम्बाको रूपमा पहिचान गरेकी छु।
अनुभूतिसँगै बिम्बात्मक शिल्प : लेखिकाको भोगाइ र शब्दबीचको जीवन्त सम्बन्ध छ पुस्तकभित्र। विशेषगरी ‘साउनको झमझम झरीसँगै धर्तीमा झरेको’ आफ्नो जन्मदेखि गलैंचा कारखानाको तातो राप र रगतपच्छे हातहरूको कारुणिक वर्णनलाई पाठक मनमनै संश्लेषण गर्न बाध्य बन्छ। खुट्टा भाँचिएर एउटा कोठाभित्र सीमित हुँदाको छटपटी र त्यसले सिर्जना गरेको ‘आफैंलाई पढ्ने’ चिन्तनलाई कृतिको एउटा शक्तिशाली बिम्बात्मक मोडको रूपमा लिन सकिन्छ।
वैचारिक विरोधाभास : नेपाली समाजको कठोर यथार्थलाई पनि उजागर गरेको पाइन्छ। वैदेशिक हस्तक्षेपको चर्को विरोध गर्ने तर शिक्षा र अवसरका लागि वैदेशिक अनुदानकै शरण पर्नुपर्ने समाजको दोधारे चरित्रलाई लेखिकाले मजाले चित्रण गरेकी छन्। जुन एक महत्त्वपूर्ण सामाजिक विरोधाभास हो। यसका साथै ‘पुर्पुरो’ अर्थात् भाग्यको पराजित मानसिकतालाई चिर्दै कर्मको रेखा आफैं कोर्ने लेखिकाको दृढ संकल्पले कृतिको वैचारिक गहिराइलाई थप चुलिएको पाइन्छ।
भोगाइको कुँजो र सफलताको मूल्य : सफलताको चमकभित्र लुकेको एउटा कठोर र अँध्यारो पृष्ठभूमि फेला पर्नेछ यो पुर्पुरोभित्र। ‘सफलता देखिन्छ तर त्यसलाई प्राप्त गर्न गरिएको संघर्ष देखिँदैन’ भन्ने लेखिकाको स्वीकारोक्तिलाई कृतिको अर्को मुख्य कडीको रूपमा लिन सकिन्छ। निम्नवर्गीय परिवारमा हुर्किंदाका अभावहरू, आमाले भोगेका सास्ती र सहरमा आश्रय खोज्दै भौंतारिएका ती दिनहरूले कृतिको जगलाई गजबले मरमसला भरेको अनुभूत पाठकलाई हुनेछ।
सामाजिक विरोधाभास, सैद्धान्तिक सीमा : नेपाली समाजको पेचिलो विरोधाभासलाई ठम्याएको छु। वैदेशिक सहायताको आलोचना गर्ने तर आफ्नै देशमा अवसर नपाउँदा त्यही वैदेशिक अनुदानमा शिक्षा र रोजगारीका लागि निर्भर हुनुपर्ने बाध्यतालाई लेखिकाले जसरी उजागर गरेकी छन्, त्यसलाई एक महत्त्वपूर्ण सामाजिक ‘ग्याप’को रूपमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ। कृतिको सबल पक्ष यसको इमानदार प्रस्तुति र सामाजिक यथार्थवाद भए तापनि भाषिक शिल्प र सैद्धान्तिक संरचनामा केही अपूर्णता पाइन्छ।
स्मृतिको भग्नावशेष भर्सेस सिर्जनाको प्रस्थान : पुर्पुरो केवल पुस्तकमात्र नभई एउटा जीवनको ‘पोस्टमार्टम’ होभन्दा अत्युक्ति नहोला कि ? विशेषगरी, लेखिकाले आफ्ना चोटपटक र शारीरिक सीमाहरूलाई कसरी लेखनको ऊर्जामा बदलिन् ? भन्ने पक्ष बलियो छ। खुट्टाको प्लास्टर र बैसाखीको सहारामा रहेका बेला विगतका स्मृतिहरूलाई उधिन्दै ‘पुर्पुरो’को अर्थ खोज्ने लेखिकाको चेष्टाले कृतिको दार्शनिक जगलाई बलियो बनाएको देखिन्छ। जहाँ बालश्रमको तातो रापबाट निस्किएर बैंकिङ क्षेत्रको सम्मानित ओहोदासम्म पुग्दाका प्रत्येक खुड्किलामा लुकेका आँसु र पसिनाको मूल्यलाई ठम्याउन सकिन्छ।
अस्तित्वको खोजी : नेपाली समाजको एउटा कठोर सत्यलाई फेला पर्छ, जहाँ ‘सफलताको फल’ सबैले देख्छन् तर त्यो फल फलाउन गरिएको ‘जराको संघर्ष’ कमैले थाहा पाउँछन्। गरिबी, पितृसत्ता र जातीय विभेदका रेखाहरू कसरी एउटा व्यक्तिको भाग्यरेखामा कोरिएका हुन्छन् र त्यसलाई मेट्न कति ठूलो साहस चाहिन्छ भन्ने कुरालाई लेखनको प्रमुख अन्तर्दृष्टि हो। वैदेशिक परनिर्भरता र राष्ट्रिय स्वाभिमानबीचको द्वन्द्वलाई लेखिकाले भोगाइको कसीमा राखेर हेरेकी छन्, जसले सामाजिक विरोधाभासलाई छर्लंग पार्दै अस्तित्वको खोज गरेको छ।
जीवनको उत्खनन : ‘पुर्पुरो’ यहाँ केवल स्मृतिहरूको सँगालोमात्र होइन, एउटा जीवनको निर्मम उत्खननका रूपमा फेला पार्छ पाठकले। यसभित्र निम्नवर्गीय समाजको भयावह चित्रलाई उजागर हुन्छ। सफलताको चमकभित्र लुकेको त्यो ‘अँध्यारो गुफा’मा झ्वाम्म हामफाल्दा कस्तो होला ? मैले त्यसलाई दृढ इच्छाशक्तिको बिम्बका रूपमा संश्लेषण गरेकी छु, जहाँ ‘सफलताको फल’ भन्दा पनि त्यसलाई सिञ्चित गर्ने ‘आँसु र पसिनाको जरा’ बढी प्रभावशाली देखिएका छन्।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
