शंका र संकट निवारण गर्ने शंखादेवी

ललितपुरको काखमा एउटा यस्तो दिव्य शक्तिपीठ छ, जसले भक्तको शंका र संकट हटाउँछ। प्रकृतिको अनुपम उपहार हो यो पवित्र क्षेत्र। यहाँ गोदावरी र गोश्रृंग नदी बग्छन्। चक्रवती नदी प्रणाली पनि यहीँ जोडिएको छ। फुल्चोकी पर्वत शृंखलाले यसलाई सुरक्षा दिएको छ। यो निकै विशिष्ट र सुन्दर भूभाग हो। पश्चिमतर्फ गोदावरी र गोमती नदी छन्। उत्तरतर्फ पवित्र श्रृंगेरी नदी निरन्तर बग्छिन्। यहाँ डाँडा, वन र नदीको संगम छ। विभिन्न देवी–देवताको यहाँ दिव्य बास छ। त्यसैले यो क्षेत्र पुण्यभूमि बनेको छ।

विशंखु नारायणको महिमा यहाँसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। विष्णु भगवान् यहाँ शंखविहीन भएर रहे। कामधेनु गाईको कथा पनि यहाँ जोडिएको छ। पौराणिक आख्यानले मन्दिरको पहिचान बलियो बनाउँछ। पुराणका अनुसार यहाँ निकै रोचक कथा छ। भगवान् विष्णुले मोहिनी अवतार लिनु भएको थियो। वृषासुर दैत्यलाई भष्म पार्ने योजना थियो। त्यसबेला विष्णुले आफ्नो शंख यहाँ राखे। शंख सुरक्षित राख्न यो स्थान चुनिएको हो। आजको शंखादेवी क्षेत्र नै त्यही स्थान हो।

त्यो मूल शिलामा भगवान्को शंख थियो। पछि त्यही शिला देवीका रूपमा पुुजिए। उहाँलाई नै शंखादेवी भगवती भनिन थालियो। यही नामबाट गाउँको नामकरण पनि भयो। लामो समय यो मन्दिर ओझेलमा रह्यो। प्रचारको अभावले यो ग्रामदेवीमा सीमित थियो। तर अहिले स्थानीयको प्रयासले मुहार फेरिएको छ। तत्कालीन जिविस ललितपुरले पनि आर्थिक सहयोग गरेको थियो। स्थानीयवासीको श्रमदानले मन्दिर पुनर्निर्माण भएको छ। अहिले यो व्यवस्थित शक्तिपीठ बनेको छ।

मूर्तिसँगै शंखाकारको एउटा ठूलो शिला छ। शिलालाई नै मूल शक्तिको रूप मानिन्छ। भगवान् विष्णुको शंखको अंश त्यहाँ छ। वैदिक विधिअनुसार देवीको स्थापना गरिएको छ।

प्रकृतिको काखमा मन्दिर निकै रमणीय देखिन्छ। फुल्चोकी र विशंखुको शीतल छहारी यहाँ छ। नदीहरूको सामीप्यले ठाउँ थप पवित्र छ। श्रृंगेरी नदीको आफ्नै धार्मिक महत्त्व रहेको छ। कामधेनु गाईसँग यसको गहिरो सम्बन्ध छ। यसले गर्दा शंखादेवीको गरिमा अझ बढ्छ। यो क्षेत्र धार्मिक पर्यटनका लागि उपयुक्त छ। यहाँ पुग्दा मनका सारा दुविधा मेटिन्छन्। भक्तहरू यहाँ आएर आत्मिक सुख पाउँछन्। लुभूको महालक्ष्मी मन्दिर निकै प्रसिद्ध छ। विशंखुनारायणमा लक्ष्मीका पति विष्णु विराजमान छन्। शंखादेवी ठ्याक्कै यी दुईको बीचमा छिन्। यसले गोदावरी र महालक्ष्मीलाई जोड्ने काम गर्छ। ‘महागोदावरी सर्किट’को यो केन्द्र बन्न सक्छ। यसको सम्भावना र महत्त्व निकै उच्च छ। भौगोलिक र पौराणिक दृष्टिले यो अद्वितीय छ। आध्यात्मिक वातावरणले यसलाई थप विशिष्ट बनाउँछ। यो एउटा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक धरोहर पनि हो।

मन्दिरको संरचना भद्रकाली शैलीको देखिन्छ। यसको गर्भगृहमा मूल देवीको मूर्ति छ। मूर्तिसँगै शंखाकारको एउटा ठूलो शिला छ। शिलालाई नै मूल शक्तिको रूप मानिन्छ। भगवान् विष्णुको शंखको अंश त्यहाँ छ। वैदिक विधिअनुसार देवीको स्थापना गरिएको छ। यहाँ ध्यान गर्दा मन छिट्टै एकाग्र हुन्छ। ईश्वरप्रति समर्पण भाव जगाउन यो उपयुक्त छ। हाम्रा पूर्वजले यसलाई ऊर्जा केन्द्र बनाए। हामीले यसको महत्त्व बुझ्न ढिला भयो। मानिसहरू टाढाको तीर्थमा धाउने गर्छन्। तर नजिकैको यो शक्तिलाई बिर्सिरहेका छन्। कान दुख्दा भक्तहरू कानदेउता जाने गर्छन्। हराएको सामान खोज्न किला गणेश जान्छन्। त्यसैगरी शंका मेट्न शंखादेवी आउनुपर्छ। उहाँले भक्तको लौकिक र अलौकिक इच्छा पुर्‍याउनुहुन्छ। यो सिद्धि र साधना प्राप्तिको पुण्यभूमि हो। तान्त्रिक र वैदिक दुवै विधि यहाँ चल्छन्।

यहाँ प्राचीनकालदेखि बलि दिने चलन छ। दसैंको समयमा यहाँ ठूलो मेला लाग्छ। भक्तहरू भाकल पूरा भएपछि बोको चढाउँछन्। गोदामचौर र मूलपानीका मानिस यहाँ आउँछन्। दमाईटार र धाराचौरका भक्तको यहाँ श्रद्धा छ। विष्णुडोलका बासिन्दाले सयौं वर्षदेखि पूजा गरे। देवताको रूपमा बोको छोड्ने चलन छ। भक्तहरूले यहाँ ठूला घण्टाहरू पनि चढाउँछन्। मन्दिर परिसरमा धेरै साना मूर्ति छन्। स्थानीयले नै यी मूर्तिहरू स्थापना गरेका हुन्। यहाँ भैरव र गणेशका सुन्दर मूर्ति छन्। सरस्वती, लक्ष्मी र हनुमानका प्रतिमा पनि छन्। लक्ष्मीनारायण र शिव–पार्वतीको यहाँ बास छ। राधाकृष्ण, सीताराम र सप्तऋषिका मूर्ति छन्। अष्टमातृकाले मन्दिरको दिव्यता अझ बढाएका छन्। मन्दिरको छाना टल्कने धातुले बनेको छ। २०८२ को नवरात्र निकै विशेष रह्यो। त्यही अवसरमा नित्य पूजा शुभारम्भ भयो। अब यहाँ हरेक दिन पूजा हुन्छ। अक्षयकोषको पनि स्थापना गरिएको छ। कोषको रकम दिनदिनै वृद्धि भइरहेको छ। मन्दिर संरक्षण संस्थाले वैधानिकता पाएको छ। सबैको साथले मन्दिरले नयाँ रूप पायो।

लुभू र विशंखुको सम्बन्ध निकै पुरानो छ। शंखादेवीलाई लक्ष्मी र विष्णुको संगम मानिन्छ। साविक लुभू गाविसकै यो गौरवपूर्ण अंग हो। यस क्षेत्रले लुभूजस्तै समृद्धि दिन्छ। महालक्ष्मी वरिपरिका पाँच देवीमध्ये उहाँ एक हुनुहुन्छ। मन्दिरको प्रवेशद्वार कलात्मक र आकर्षक छ। दायाँ–बायाँ बाघ र सिंहका मूर्ति छन्। भैरव र घण्टाले प्रवेशद्वार सजिएको छ। अगाडि देवीका पाउको पवित्र प्रतीक छ। प्रांगणमा चम्किला संगमरमर र ढुंगा छन्।
यस क्षेत्रको एउटा छुट्टै पौराणिक कथा छ। भगवान् शंकरले वृषासुरलाई वरदान दिनुभयो। तर त्यो दैत्यले शिवलाई नै मार्न खोज्यो। महादेवलाई बचाउन विष्णु मोहिनी बनेर आए। यो क्षेत्र पाशुपत क्षेत्रको एउटा हिस्सा हो। विष्णुले शिवको रक्षा गर्न यहाँ पाइला टेके। वृषासुरलाई भष्म गराउन उनले जुक्ति निकाले। बैकुण्ठबाट आएका विष्णुको बेग निकै थियो। उनले गोदावरी र लुभूखोलाको दोभानमा टेके। विष्णुको पाइलाले त्यहाँ गहिरो खाल्डो बन्यो।

त्यस गहिरो स्थानलाई आज ‘विष्णुडोल’ भनिन्छ। विष्णु भगवान् त्यहाँबाट केही माथि आए। वृषासुरले आफूलाई चिन्ने डर उनलाई भयो। त्यसैले उनले आफ्नो शंख शिलामा लुकाए। अनि उनी छिटो गरी विशंखुतर्फ लागे। मोहिनी रूपले दैत्यको मन मोहित पार्‍यो। विष्णुले उनलाई नृत्य गर्न आग्रह गरे। दैत्य पनि मोहिनीको तालमा नाच्न थाल्यो। नाच्दानाच्दै दैत्यले शिरमा हात राख्यो। आफ्नै वरदानका कारण ऊ आफैं भष्म भयो। दैत्यको अन्त्यपछि विष्णु गुफाभित्र पसे। चन्द्रवत पर्वतको दक्षिणतर्फ त्यो गुफा छ। मोहिनी रूपको एक अंश त्यहीँ रह्यो। विष्णु पुनः आफ्नो चतुर्भुज रूपमा फर्किए। उनी आफ्नो शंख लिन पुरानो ठाउँ आए। त्यहाँ कामधेनु गाई चरिरहेकी थिइन्। गाईको खुरले झुक्किएर शंखलाई कुल्चियो। शंखसहितको त्यो शिला जमिनमुनि धसियो। विष्णुले खनेर आफ्नो प्यारो शंख निकाले। तर शंखको केही शक्ति त्यहीँ रह्यो। त्यही शिलापछि शंखादेवीका रूपमा पुजिइन्।

महालक्ष्मी नगरपालिका–८ स्थित शंखादेवी भगवतीको मन्दिर भव्य छ। यो मन्दिर आध्यात्मिक शक्तिपीठ निकै प्राचीन र प्रभावकारी छ। ललितपुरको लगनखेलबाट यहाँ सहजै पुग्न सकिन्छ। ग्वार्को र इमाडोल हुँदै अगाडि बढ्नुपर्छ। सिद्धिपुर र बिसण्डोल मार्ग हुँदै करिब सात किलोमिटरको यात्रा हुनेछ। मन्दिर विशंखुनारायण डाँडाको फेदीमा छ। डाँडाको उत्तरी चरणमा देवीको बास छ। शंखादेवी केवल स्थानीय देवीमात्र होइन, गुह्यकालीको दिव्य अंश हुनुहुन्छ। विष्णुको अतुलनीय शंखशक्ति उहाँ कामधेनुसँग जोडिनु भएको छ। पाशुपत क्षेत्रको यो एक अभिन्न अंग हो। त्यसैले ओझेल पर्नु हुन्न। नयाँ पुस्ताले यसको इतिहास खोज्नुपर्छ। श्री शंखादेवीको आशीर्वादले सबैको मन उज्यालो होस्।