कथामा आधुनिक उचाइ

गोविन्द गिरी प्रेरणाले ‘अ–विधवा’ मार्फत नेपाली कथाको ढाँचालाई फराकिलो बनाएका छन्। परम्परागत छोटा कथाहरूको सीमाभन्दा बाहिर गएर उनले ‘लामोकथा’को अभ्यास गरेका छन्। कथानकको विस्तार र सामाजिक परिवेश संग्रहमा भएका कथाहरू अ–विधवा, जुनू भाउजू, भिनाजुको काख, पूर्वप्रेमिकासँग एक साँझ, संक्रान्ति बजार होटल एन्ड लज, सुनसान बस्तीमा अन्तिम संवाद र स्वप्नवत्ले गरेका छन्, दिएका छन्।

‘भिनाजुको काख’ कथाले वैदेशिक रोजगारीको आधुनिक नियतिलाई बोकेको छ। कथाका पात्र मदन र मालतीको मनोदशालाई लेखकले निकै मार्मिक ढंगले चित्रण गरेका छन्। छोरा अमेरिकामा छ, तर तिनको जीवनमा सन्नाटा छ। 
कथामा भनिएको छ– ‘मदन र मालतीको मन त्यसै–त्यसै कुँडिन्थ्यो। उनीहरू ‘बोल बोल मछली मुखभरि पानी’को स्थिति भोगिरहेका थिए।’ यी हरफले प्रवासको पीडा र स्वदेशका बाबुआमाको विवशतालाई पूर्ण रूपमा उजागर गर्छ। लेखकले परिवेशको चित्रण गर्दा गाउँको न्यास्रोपन र सहरको यान्त्रिक जीवनलाई सँगसँगै समातेका छन्।

मनोवैज्ञानिक जटिलता र यौनचेतना : प्रेरणाका कथाहरूमा यौनमनोविज्ञान र नारी मनोविज्ञानको मिहिन विश्लेषण पाइन्छ। ‘स्वप्नवत’ र ‘पूर्वप्रेमिकासँग एक साँझ’ यसका प्रमुख उदाहरण हुन्। मानिसको भित्री चाहना र बाह्य आचरणबीचको द्वन्द्वलाई उनले निकै साहसका साथ प्रस्तुत गरेका छन्। उनका पात्रहरू कुनै आदर्शका पुतला होइनन्, बरु रगत–मासुका मान्छे हुन्। तिनीहरूका गल्ती, कमजोरी र इच्छाका पछाडि मनोवैज्ञानिक कारणहरू छन्। ‘पूर्वप्रेमिकासँग एक साँझ’मा मानिसको विस्मृति र परिवर्तित सम्बन्धबारे अत्यन्त 
सटीक टिप्पणी गरिएको छ :– ‘मान्छे आँखाअघि नभएपछि उसको सम्झना पनि धमिलो हुँदै जाँदो रहेछ।’ लेखकले पात्रहरूको यौनचेतनालाई कथाको मूल भागसँग जोडेका छन्। यो कुनै उत्तेजनाका लागि मात्र प्रयोग गरिएको विषय होइन, बरु चरित्र निर्माणको आधार हो। कतिपय आलोचकले यसलाई ‘यौनमनोविज्ञान’को उच्च प्रयोग भनेका छन्।

शिल्प र शैलीको प्रयोग : ‘अ–विधवा’को सबैभन्दा शक्तिशाली पक्ष यसको लेखन शिल्प हो। लेखकले ‘पूर्वदीप्ति’ विधिको प्रयोगलाई व्यापक बनाएका छन्। कथा सुरु हुन्छ, फेरि अतीतमा फर्कन्छ र फेरि वर्तमानमा आउँछ। यो प्रविधिले कथामा एक प्रकारको ‘सस्पेन्स’ सिर्जना गर्छ। दृश्य परिवर्तनका माध्यमबाट कथालाई जीवन्त बनाइएको छ।

लेखकले बिम्बको प्रयोगमा निकै मिहेनत गरेका छन्। गद्याख्यानहरूमा बिम्ब सिर्जना गर्नु निकै कठिन कार्य हो, तर यहाँ यो सहज देखिन्छ। कफीको कप, चुरोटको सर्को, पुराना तस्बिर र खिइएका जुत्ताका बिम्बहरूले पाठकलाई कथाको संसारभित्रै लैजान्छन्। लेखकको काव्यात्मक गद्यको एक सुन्दर उदाहरण हेर्नुहोस् :– ‘चम्चाको कफीको कपलाई छुँदाको आवाज संगीतमय भएर तरंगित भयो। झन्डै तीन घण्टाको बसाइ। दुई कप कफी। दुई प्लेट चिकन स्न्याक्स। दुईदुई ककटेल पेय। मुस्किलले १० संवाद। धेरैजसो चुपचाप। पुलुक्क पुलुक्क हेराइ। बस त्यति।’ यो वाक्यले पात्रहरूबीचको मौनतालाई नै बोल्न बाध्य बनाउँछ।

आलोचनात्मक दृष्टि र अन्तर्विरोध : हरेक कलात्मक कृतिमा जस्तै ‘अ–विधवा’मा पनि केही बहसका पाटाहरू छन्। पुस्तकको भूमिका र समीक्षात्मक अंशहरूमा उल्लेख भएअनुसार, केही कथामा अन्तर्विरोधहरू देखिएका छन्। जस्तै: ‘जुनू भाउजू’ कथामा पात्रको पोसाक, ‘भिनाजुको काख’मा फोन संवाद र ‘अ–विधवा’ कथाका विभिन्न सन्दर्भमा भने केही त्रुटि देखिएका छन्। तर यो लेखनमा सामान्य हो। आगामी संस्करणमा यो पक्कै बाँकी रहने छैन।

यो किनभने यी साना त्रुटिले कथाको समग्र ‘आख्यानात्मक मूल्य’मा क्षति पुर्‍याएका छैनन्। आलोचकहरू स्वयंले स्वीकारेका छन्– यी अन्तर्विरोधहरूले कथाको कथानक, चरित्र र शिल्पको प्रभावलाई कम गरेका छैनन्। यो लेखकको सफलता हो। लेखकले उठाएका विषयवस्तु र तिनको प्रस्तुतिले साना प्राविधिक कमजोरीलाई ओझेलमा पारेको छ।

उत्तर–आधुनिकता र ‘म्याजिक रियालिटी’ : यस संग्रहका कथामा उत्तर–आधुनिकतावादी प्रवृत्तिको स्पष्ट छाप छ। केही कथामा लेखकले ‘म्याजिक रियालिटी’को प्रयोग गरेका छन्, जसले कथालाई रहस्यमयी र दार्शनिक बनाएको छ। ‘सुनसान बस्तीमा अन्तिम संवाद’ यसको एउटा बलियो उदाहरण हो। यहाँ परिवेश आफैंमा एउटा पात्र बनेर आएको छ। लेखकले मानिसको घाउलाई समयसँगै निको हुने कुरासँग तुलना गरेका छन्। उनले लेखेका छन् :– ‘घाउहरू पनि समयको क्रममा पुरिँदै जाँदा रहेछन्। पीडाहरू पनि क्रमश: कम हुँदै जाँदा रहेछन्।’ यो सूक्तिले जीवनको कटु यथार्थलाई प्रस्तुत गर्छ। प्रेरणाका कथाहरू केवल घटनाको वर्णनमात्र होइनन्, बरु जीवनको दार्शनिक व्याख्या हुन्।

इम्प्रिन्ट पब्लिसर्स, काठमाडौंले प्रकाशन गरेको ‘अ–विधवा’ले समाजका हरेक पात्रलाई समेट्दै तिनलाई कथाका माध्यमबाट गहिरो छाप छोड्ने छ। विलय हुनै लागेको लामो कथा लेखन परम्परालाई प्रेरणाले ब्युँताएका छन्। नेपाली लामो कथा लेखन परम्परामा त अझ पृथक् धार स्थापित नै गर्न खोजेका छन्। कथाका अन्तर्वस्तुले पाठकको मन जितेका छन्।

निष्कर्ष : गोविन्द गिरी प्रेरणाको ‘अ–विधवा’ले नेपाली लामाकथाको परम्परामा एउटा मानक खडा गरेको छ। विषयवस्तुको विविधता, चरित्रको सूक्ष्मता र भाषाको सघनताले यो कृतिको मूल्य बढाएको छ। कथाकारले लामो कथाको ढाँचाभित्रै मानवीय संवेदनाका धेरै तहहरू खोल्ने प्रयास गरेका छन्।

समीक्षात्मक कोणबाट हेर्दा, यो कृति नेपाली साहित्यमा ‘प्रयोगवादी’ र ‘यथार्थवादी’ लेखनको एउटा सुन्दर संगम हो। केही ठाउँमा देखिएका अन्तर्विरोधहरूलाई लेखकको शैलीगत नवीनताको रूपमा पनि लिन सकिन्छ। अन्त्यमा, यो पुस्तक नेपाली साहित्यका विद्यार्थी र पाठकका लागि एक अनिवार्य पठन सामग्री हो। लेखकको यसअघिको ‘घोराही शून्य किलोमिटर’ देखि सुरु भएको यात्रा ‘अ–विधवा’सम्म आइपुग्दा परिपक्व र परिष्कृत लेखन देखिएको छ।