मौन इतिहासको आवाज

मौन इतिहासको आवाज

साढे दुई सय वर्ष शासन गरेको चीनको किङ वंश पतनको सँघारमा छ । कारण हो- अफिम । साम्राज्यवादी अंग्रेजले चीनमा फैलाएको अफिमको व्यापार र जनताको अफिममोहलाई नियन्त्रण गर्न नसकेको अवस्था । दृश्य हो- सन् १८३९ देखि १८४२ सम्मको, पहिलो अफिम युद्धको । चीनको हारको । त्यसपछि भएको असन्तुलित नानकिङ सन्धि जसले अंग्रेजहरूलाई अझ बढी अफिम साम्राज्य फैलाउन प्रोत्साहन दियो तर बन्यो किङ शासन पतनको मुख्य कारण ।

व्यापार विस्तारका लागि छिरेको ब्रिटिस इस्ट इन्डियन कम्पनीले व्यापारमात्रै गरेन, झन्डै सय वर्ष आफैंले शासन गर्‌यो भारतमा । त्यही समय मुख्य गरी भारतको बिहार र बंगालमा व्यापक अफिम खेती र उत्पादन कारखानाहरू चलेका थिए । त्यस उत्पादनको मुख्य बजार बनाइयो चीनलाई ।

इस्ट इन्डिया कम्पनीले राज गरेको समय, अफिम खेती, ज्यालादारी मजदुरहरूको सामाजिक, आर्थिक अवस्था, पीडा, अभावलगायतका त्यस समयको मौन इतिहासलाई खोतल्ने काम गरेका छन् भारतीय लेखक अमिताभ घोषले । घोषको यही इबिस ट्रिलोजीको सन्दर्भ खोतल्ने प्रयास हो यो लेखोट । ट्रिलोजीको पहिलो उपन्यासमा नायक र नायिकाको भेट भएको छ यो ट्रिलोजीको नामकरण । यो ट्रिलोजीका तीन उपन्यास हुन्- 'सि अव पप्पिज', 'रिभर अव स्मोक' र 'फ्लड अव फायर' । क्रमशः सन् २००८, २०११ र २०१५ मा प्रकाशित भएका थिए यी ।

सीमान्त गुञ्जन

घाजीपुर, बनारसबाट पचास माइल पूर्वको गाउँको कथा समेटिएको छ 'सी अव पप्पिज'मा । सन् २००८ मा पहिलो प्रकाशन भएको थियो यसको । अन्न उम्रनुपर्ने जमिनभरि अफिम खेती लगाइएको छ । इस्ट इन्डिया कम्पनीले चीनमा फैलाएको अफिम साम्राज्यको उत्पादन स्थलमध्येको एउटा गाउँ ।

व्यापार आकाशिएको समय छ । अफिमको माग जति नै बढे पनि किसानको हात र पेट जहिल्यै रित्तो । त्यो अफिम खेतीले दिएको छ त अझ बढी भोक, गरिबी, रोग, अनि अलिकति त्यसैको लत पनि गाउँलेलाई । अमिताब घोषले उतारेका छन् घाजीपुरका किसानहरूको गरिबी, दुःख र पीडा । साथै जातीय भेदभावको विकराल रूप र महिलाको नाजुक अवस्था पनि ।

जातीय भेदभाव र छुवाछूत कानुनले हटाए पनि मान्छेको मानसिकताबाट अझै हट्न सकेको छैन । शताब्दीऔंअघिको भारतीय समाजमा यसको कस्तो अवस्था थियो होला भनी हामी कल्पना सक्छौं । घोषले उभ्याएका कलुवा, चमार समुदायका प्रतिनिधिलाई सधैं नै समाजमा हेलाको पात्र बनाइएको छ ।

टुहुरो कलुवा खाइलाग्दो ज्यानको र बलियो छ । धनीहरू उसलाई बाजीमा कुस्ती खेलाउँछन् तर हारेपछि र खेल्न नसकेपछि भने सदाका लागि पाखा लागाइदिन्छन् ।

अर्को पात्र, डिटी । बिहे भएर आइपुगेकी छन् घाजीपुरमा । जन्मको दोषको कारण एउटा अफिम लती रोगी हुकुमसिंहसँग बिहे हुन्छ । बिहेकै दिनबाट सुरु हुन्छ उनीमाथिको शारीरिक मानसिक अत्याचार । नपुंसक हुकुमको वंश जोगाइदिने बहानामा बिहेकै दिन डिटीमाथि बलात्कार हुन्छ जेठाजुबाट । डिटीको नियति र भोगाइ डरलाग्दो छ । अफिममा फसेका लोग्नेको अकाल मृत्युपछि जेठाजुको ज्यादती सहनुभन्दा सती जान तयार हुन्छिन् उनी । तर, कसले देखेको हुँदो रहेछ र आउने दिन ? कलुवाले बचाएर लैजान्छ टाढा । नयाँ जीवनको सुरुआतको संकेत देखिन्छ ।

जीवनका अनेक उबडखाबड झेल्दै अघि बढिरहेका पात्रहरूलाई घोषले चलाखीपूर्वक जोड्ने मिलनबिन्दु बनाएका छन् जहाजलाई जसको नाम हो- 'इबिस' । दृश्य देखिन्छ इबिसले लैजाँदै गरेको सयौं भारतीय मजदुरलाई जो मरिससको उखु खेती, चिनी कारखाना आदिमा ब्रिटिसका लागि काम गर्नेछन् ।

लेखकले यस उपन्यासमा पात्रहरू आफ्नो परिवेश र अवस्थाबाट अन्तै जाने प्रयत्नलाई राम्ररी उतारेका छन् । खोज, मानवीय स्वभाव पनि हो । यी पात्रहरू सीमान्तकृत, पीडित र हेपिएका भए पनि बलियो आत्मबल भएका छन् । उनीहरू अञ्जानमा पनि एकप्रकारको विद्रोहमा उत्रिन्छन् ।

कलुवा र डिटीमात्र हैन, फ्रेन्च मूलकी भारतीय युवती पलेट, वनस्पतिविज्ञ बाबुको मृत्युपछि आफ्नो चौघेरोबाट संसार यात्रामा निस्कन्छे । राजा नील रतन आफ्नो पुख्र्यौली राजकीय शानबाट झरेका मात्र छैनन्, फर्जरीको आरोपमा जेलमा परी सजायस्वरूप मरिससमा शारीरिक श्रमका लागि पठाइँदैछन् । पात्रहरू अनिश्चित यात्रामा निस्कन्छन् या पठाइएका छन् । अन्योल र अनिश्चित यात्राका बीच पात्रहरू दृढ देखिन्छ आउने समयको सामना गर्न ।

समाजको चित्र

'रिभर अब स्मोक'मा लेखक केन्द्रित हुन्छन् इस्ट इन्डियन कम्पनीको शासनकालका व्यापारिक घरानाका भारतीयहरूको सामाजिक, आर्थिक अवस्था साथै उनीहरूको व्यक्तिगत र भित्री कुराहरू खोतल्न ।

व्यापारको सिलसिलामा वर्षौं चीनतिरै (क्यान्टोन, ह्वाम्पाओ, हुनान, मकाउ, हङकङ) रहने भारतीय ब्यापारीहरूमध्ये धेरैले उतैतिर आफ्नो दोस्रो घरबार बसाउने गर्थे । त्यस बेलाको व्यापारिक केन्द्र थियो क्यान्टोन । त्यस्तै एउटा ठूलो भारतीय व्यापारिक घरानियाका ज्वाइँ बहराम आफ्नो भाग्य अज्माउन अफिम व्यापारमा छिरेका छन् ।

क्यानटोनमै एउटी चिनियाँ युवती ची मेसँग उनको प्रेम पर्छ । उनीहरूको एउटा छोरो पनि जन्मन्छ, आ फात । तर, उनको प्रतिष्ठाले गर्दा यो सबै लुकाउन बाध्य हुन्छन् उनी । उनका छोरीहरूमात्रै छन् घरकी श्रीमतीबाट । छोरा भएकोमा खुसी छ तर पनि त्यो छोरालाई आफ्नो समाजमा लैजान सक्दैन । यो अवैध सम्बन्ध र मनमा गाँठो पारिरहेको कुराका कारण ऊ एकदमै खण्डित मनस्थिति बेहोर्न बाध्य छ ।

लोग्नेहरू भने टाढाटाढा पुग्छन्, व्यापार गर्छन्, अवैध सम्बन्धमा पनि रहन्छन् तर उनीहरूका श्रीमतीहरू भने गरगहनाले पुरिएर नोकरचाकरले घेरिएर पनि सधैं रित्तो, एक्लो महसुस गर्दै पर्खीबस्न बाध्य छन् । बहरामकी श्रीमती सिरिन यस्तै धोकाको जिन्दगी बाँच्न विवश एक प्रतिनिधि पात्र हुन् । उनको भागमा सिर्फ प्रतीक्षा छ । घोषले त्यस समयको सजी चित्र कोरेका छन् ।

चिनियाँ सरकारले क्यान्टोनमा लगाएको कडा नियम र अफिम आयातको प्रतिबन्धले व्यापारीहरूमा सकस बढ्दो छ । बहराम लगायतका धेरै ठूला व्यापारीहरूको जहाज सिंगापुरमै अड्किएको छ । क्यान्टोन भित्रिन नपाउँदै अनिश्चितता झन्झन् बढ्दो छ ।

कथा बढ्दै जाँदा लेखकले पहिलो भागमा तितरबितर बनाएका पात्रहरूलाई समेट्न थाल्छन् । इबिसमा एउटा घटना घटेपछि मरिसस लगिँदै गरेकाहरूमध्ये नील, जोधु, कलुवा र आ फात भाग्न सफल हुन्छन् । तर, जहाजकाहरूले उनीहरू समुद्रमा डुबी मरेको ठान्छन् । यही पात्रहरूमध्ये नील र आ फात क्यान्टोनमा भेटिन्छन् । नीलले त काम पनि गर्न थाल्छ बहरामको अफिसमा ।

भारतीय व्यापारीहरू र चिनियाँ शासकबीच मतभेद बढ्दो छ । क्यान्टोन प्रशासन भयंकर कडा भएर निस्कन्छ र ती व्यापारीका सम्पूर्ण अफिम जफत गरिदिन्छ । त्यो बिग्रिएको सम्बन्ध मिलाउन बेलायतबाटै गोराहरू आउँछन् । तर, समस्या सुल्झिनुको साटो बल्झिँदै जान्छ जसले युद्ध निम्त्याउने प्रस्ट संकेत दिँदैछ ।

इबिस ट्रिलोजी भारतीय इतिहासको गर्तमा रहेको रहस्यमयी कालखण्ड समेटिएको साहित्यिक दस्तावेज हो । इतिहासमा छुटेका/छुटाइएका तथ्यलाई यसरी सतहमा ल्याइनु निश्चय नै महत्त्वपूर्ण कार्य हो घोषको ।

बहराम आफ्नो अवैध छोराको विषयमा साथी जडिगलाई बताएर हलुका हुन्छन् । तर, उनको दुर्भाग्य भनौं एकातिर व्यापारको डामाडोल र अर्कोतिर प्रेमिका ची मेको हत्याको खबर अनि अफिमको बढ्दो लत । यी सारा परिस्थितिले उनमा मानसिक विचलन पैदा हुन्छ । उनी आफूलाई थाम्न सक्दैनन् । अनि एक दिन मृत भेटिन्छन् समुद्र किनारमा । एउटा महत्त्वाकांक्षी व्यापारी जान्छन् खाली हात । अब उनीसँग जोडिएका धेरैले आफ्नो भागको पहाड आफैंले उक्लनुपर्नेछ । आउने दिनहरूमा आफैंले आफैंलाई सम्हाल्नुको विकल्प छैन उनकी विधवा सिरिन र छोरा आ फातलाई ।

अर्को एक सुरुआत

लेखक घोषले अफिमले निम्त्याएको बेलायतशासित भारत र चीनबीचकोे अफिम युद्धको विषयलाई 'फ्लड अव फायर'मा उप्काएर इबिस ट्रिलोजीको अन्त्य गरेका छन् । यस भागमा युद्ध केवल उत्कर्ष हो । यसमा तीन प्रभावशाली महिला पात्र केन्द्रमा छन् । बहरामकी विधवा सिरिन, ब्रिटिस व्यापारी मिस्टर बर्नह्यामकी श्रीमती मिसेस बर्नह्याम (क्याथी) र इबिस चढी मरिसस यात्रामा निस्किएकी पलेट ।

श्रीमान्को मृत्यु, व्यापारको घाटा अनि लोग्नेको अवैध सम्बन्धबारे थाहा पाएपछि झन्डै होश गुमाएकी सिरिनमा विस्तारै आएको साहसिक रूपान्तरण देखाएका छन् लेखकले । बहरामका साथी जडिगको सहयोगमा उनी श्रीमान्को चिहान हेर्न भनी निस्कन्छिन् चीनको यात्रामा । उनले लोग्नेको चिहानमात्रै हेर्दिनन्, छोरा आ फातसँग भेट्छन् र स्वीकार्छन् उनलाई । जडिगसँगको बढ्दै गएको सामीप्यलाई स्वीकारेर नयाँ सम्बन्ध अघि बढाउन पनि उनी तयार हुन्छिन् ।

त्यस समयको ठूलो घरानाका छोरीबुहारीले कल्पनासम्म गर्न नसक्ने सम्बन्ध ना-नातिना भइसकेकी सिरिनले गर्छिन् । जीवनका अनेक ठक्कर र हन्डरपछि अन्त्यमा आफ्नो अस्तित्व स्वीकारेर प्रेमपूर्वक त्यस अवस्थालाई आत्मसात् गरेको मीठो अनुभूति हो यो सिरिनका लागि । उनी आफ्नै घेराहरूबाट स्वतन्त्र हुन्छिन् ।

घोषले उत्तिकै सशक्त ढंगमा उभ्याइदिन्छन् मिसेस बर्नह्यामलाई पनि जसले आफ्नो अस्तित्व र स्वतन्त्रताको महसुस गर्न सकेकी छन् अन्तत । बाबुको उमेरको धनी बर्नह्यामसँग बिहे गरेरमात्र एउटा खेलौनाझैं भएकी छ क्याथी । सधैं बाहिरमात्रै भइरहने बूढो लोग्नेलाई कुरी बस्नुपर्ने बाध्यतालाई चिरेर आफ्नैमा काम गर्ने कम उमेरको युवक जाचरीसँगको सम्बन्धमा बाँधिन पुग्छिन् ।

यही अवैध सम्बन्ध पनि उनका लागि प्रेम र आफ्नो अस्तित्व राम्ररी बुझ्ने एक माध्यम बन्छ । उनले लिएको बाटो एक त प्रेमको खोजी हो भने अर्कोतर्र्फ शारीरिक आवश्यकताको स्वाभाविकताले डोहोर्‌याएको बाटो । यो उनका लागि ठूलो साहस र मुक्ति हो ।

लेखकले उठाएको अर्को पात्र हो पलेट । एक्ली भएकी छन् बाबुको मृत्युपछि । मनमा भने छ विश्व घुम्ने साहस । त्यो समय स्वास्नीमानिसका लागि निकै संकुचित समय थियो । तर, उनी आफ्नो परिचय लुकाउँदै, ढाँट्दै र कहिले लोग्नेमान्छेको भेष बदलेर भए पनि यात्रारत रहन्छिन् निरन्तर । यो यात्रा उनको बाहिरी यात्रा मात्र नभई आफैंभित्रको स्वतन्त्रताको यात्रा पनि हो । यात्राकै क्रममा बोध गर्छिन् आफ्नो अस्तित्वको ।

अघिल्ला दुई भागमा देखाइएका महिलाहरूको दुर्दान्त पीडादायी अवस्थालाई लेखकले अन्तिम भागमा आएर उनीहरूको अस्तित्व र स्वतन्त्रताको मनन र आत्मसात् गराई न्याय दिएका छन् । यो निश्चय नै लेखकको समय चेत हो ।
छरपस्टिएका पात्रहरू एकएक गर्दै भेट गराउँछन् अन्तिममा । नील, कलुवा, जोधु, आ फात सबै क्यान्टोनमै जम्काभेटमा पर्छन् । तर, समयको बहाव ठीक छैन । अफिमको प्रतिबन्धले युद्ध निम्त्याएको छ ।

इस्ट इन्डिया कम्पनीका सैनिक जवानहरू होमिएका छन् पहिलो अफिम युद्धमा जसमा डिटीको दाजु केसरी पनि छ । चीन र ब्रिटिस भारतबीच चलेको युद्ध लेखकले सन् १८४१ सम्मको मात्रै देखाएका छन् । वास्तवमा पहिलो अफिम युद्ध सन् १८३९ देखि १८४२ सम्म चलेर नानकिङ सन्धिमा टुंगिएको थियो ।

नानकिङ सन्धि ब्रिटिसको पक्षमा मात्र रह्यो । उनीहरूलाई पहिले जसरी नै आफ्नो अफिम व्यापार फैलाउन बाटो खुल्यो एकपटक फेरि । इबिस ट्रिलोजी त्यस सन्धिसँगै अन्त्य भए पनि । त्यो मात्र सुरुआत थियो अर्को अनिश्चितताको । त्यही असन्तिुलित सन्धिका कारण सन् १८५६ को दोस्रो अफिम युद्धतिर घस्रिँदै थियो समय... ।

पाठकीय टिप्पणी

लामो समयको गहन अध्ययन र अनुसन्धानपश्चात् तयार परेका हुन् अमिताभ घोषले इबिस ट्रिलोजी । यसका प्रत्येक भागले विश्व साहित्यमा हलचल ल्याइदिएका छन् । पहिलो भाग 'सी अव पप्पिज' सन् २००८ को म्यान बुकर प्राइजको सर्ट लिस्टमा र अन्तिम भाग 'फ्लड अव फायर' म्यान बुकर प्राइज २०१५ को फाइनलिस्टमा परेको थियो ।

यी पुस्तकमा आउने अनगिन्ती पात्र र तिनका फ्ल्यासब्याकको वर्णनले पाठकलाई अल्मल्याउन सक्छ । ब्रिटिस भारत र चीनबीच युद्धको ऐतिहासिक पाटोलाई उजागर पारेको सुन्दर पक्ष भए पनि तुलनात्मक रूपमा अन्तिम भाग कमजोर लाग्छ । पहिलो दुई भागमा ब्रिटिस शासनकालीन भारतीय समाजको सजीव चित्रण गराउन सफल छन् लेखक ।

तर, अन्तिम भागमा मिसेस बर्नह्याम र उनको प्रेमिका कुराहरू लगायत त्यस्तै अन्य विषय पनि चाहिनेभन्दा बढी लम्बिएको लाग्छ ।

इबिस ट्रिलोजी भारतीय इतिहासको गर्तमा रहेको रहस्यमयी कालखण्ड समेटिएको साहित्यिक दस्तावेज हो । इतिहासमा छुटेका/छुटाइएका तथ्यलाई यसरी सतहमा ल्याइनु निश्चय नै महत्त्वपुर्ण कार्य हो घोषको ।


प्रतिक्रिया दिनुहोस !

लोकप्रिय

Unity

working together is no longer optional-it is a matter of compulsion

Annapurna Media Network has announced the Unity for Sustainability campaign which comes into force from January 1, 2022. The main aim of this campaign is to 'lead the climate change dialogue' working closely with all the stakeholders on sustainable development mode, particulary focusing on climate-change issues.