हामी रिजल्ट चाहन्छौं, रिजन होइन

'लुजर ब्लेम द कन्डिसन, विनर युटिलाइज द कन्डिसन ।' खेलकुदको सर्वमान्य यो कथन नेपालको हकमा धेरै लागू हुन्छ । नेपालीको प्रायः दिनचर्या प्रतिकूल अवस्थाको बहाना बनाउँदै बित्ने गर्छ । साँचो भन्नुपर्दा पछिल्लो एक दशक नेपाली चेस गिरावटको अबस्थामा छ ।

प्रचारमा, प्राविधिक जनशक्ति उत्पादनमा र प्रतियोगिता आयोजनाको रूपमा यो एक दशक राम्रो मानिए पनि खेल स्तरमा नेपाल धेरै खस्किएको छ । यसका विविध कारण हुन सक्छन् । तथापि यी कारणलाई बेवास्ता गर्दै आफ्नै बाटो र रफ्तारमा अघि बढ्ने एक नेपाली युवाका लागि बाकु चेस ओलम्पियाड महत्त्वपूर्ण रह्यो ।

हरेक ठूला खेल महोत्सवमा लामो कालखण्डका लागि पठनीय थुप्रै कथा लेखिन्छ । यसै खाले थुप्रै चर्चा बटुलेर अजरबैजानको बाकुमा यसै साता ४२ औ चेस ओलम्पियाड सम्पन्न भयो । ब्राजिलको रियोमा सम्पन्न गृष्मकालीन ओलम्पिकको चर्चा नसेलाउँदै भएको यो ओलम्पियाड त्यसै ओलम्पियाडको छायाँमा परेको कारण धेरै चर्चा हुन पाएन । तर पनि, संसारका लोकप्रिय खेलमा आफ्नै पकड राख्ने अमेरिकी खेल नीतिले चेस ओलम्पियाडमा पनि सार्थकता पायो ।

रियो ओलम्पिकमा संसारकै लोकप्रिय खेल एथलेटिक्स, पौडी, बास्केटबल र जिम्न्यास्टिकमा सफलता पाएको अमेरिकाले धेरै देशमा फैलिएको चेसको पनि ओलम्पियाड उपाधि जितेर साँच्चै महाशक्तिको छवि बनायो । यसै ओलम्पियाडको आठौं चरणमा खुला र महिला दुवै स्पर्धामा रुस र अमेरिकाको भिडन्त भएको थियो । संसारले यस भिडन्तलाई शीतयुद्धको प्रतिबिम्बको रूपमा व्याख्या गर्‌यो ।

खुलामा रुस बराबरीमा रोकियो भने महिलामा अमेरिका विजयी भयो । तथापि अन्त्यमा अमेरिकाको खुला टोली उपाधि जित्न सफल भयो भने महिला टोली छैटौं स्थानमा खुम्चियो । अमेरिकाले जितेको यो उपाधि ४० वर्षमा पहिलो हो । युक्रेन र अमेरिकाले २० म्याच प्वाइन्ट जोडे पनि ओलम्पिक एसबी प्वाइन्टको आधारमा अमेरिकाले उपाधि जितेको हो ।

अमेरिकालाई उपाधि दिलाउन केही वर्षअघि मात्र फिलिपिन्सबाट त्यहाँ पुगेका ग्रान्डमास्टर वेस्ली सोको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो । खुलामै ६ चरणको समाप्तिसम्म अग्रता कायम गरेको भारतीय टोली चौथो स्थानमा रह्यो । महिलामा चीन २० म्याच प्वाइन्टसहित उपाधि जित्दा पोल्यान्ड र युक्रेन १७ अंकसहित दोस्रो र तेस्रो भए । रुस चौथो र भारत पाँचौँ भए । फिलिपिन्सका ग्रान्डमास्टर टोरे इगुइरोले ११ खेलमा १० अंक जोड्दै ओलम्पियाडमा सनसनी फैलाए ।

दक्षिण एसियाली खेलाडीको हकमा ३६ वर्षको अन्तरालमा विश्वनाथन आनन्दलाई पछि पार्दै शीर्ष भारतीय खेलाडी बनेका हरिकृष्ण पेन्टाला अविजित रहे । उनले अन्तिम खेलमा विश्वच्याम्पियन म्याग्नस कार्लसनसँग बराबरी गरे । भारतकै विदित शंकर गुजरातीले एक खेलमा पराजयको सामना गरे पनि अन्य खेलमा उत्कृष्ट रहे । नेपली मुलका डच खेलाडी अनिश गिरीले सुरुवातका तीन चरणबाहेक सबै बराबरीमा चित्त बुझाउनुपर्‌यो । उनको अपेक्षाकृत नतिजा नआउँदा ११ औं वरीयताको नेदरल्यान्ड ३६ औं स्थानमा खुम्चियो । यसका अलावा चेस ओलम्पियाडसँगै हुने कांग्रेसले गर्ने निर्णय र प्राविधिक कमिटीका निर्णय त महत्त्वपूर्ण रहने नै छन् ।

अजरबैजानको यो चेस ओलम्पियाडमा नेपाली टोलीको प्रदर्शन भने सामान्य रह्यो । विगतको भन्दा धेरै फरक रहेन । खुलामा नेपालले कुल नौ स्कोर गरेको थियो भने महिलामा आठ स्कोर गरेको थियो । यसका बाबजुद दुई नया नेपाली खेलाडी थुप्रै सम्भावना बोकेर उदाए । तीन वर्षअघि पुल्चोक कलेज नजिकैको चिया पसलबाट थापाथली चेसपार्कमा अभ्यास गर्न सुरु गरेका क्षितिज भण्डारीको फड्को, सुजना लोहनीको डब्लूएफ उपाधि र विलमलाल श्रेष्ठले नौ खेलमा ६.५ स्कोर यस ओलम्पियाडमा नेपालका लागि महत्त्वपूर्ण रह्यो ।

यस ओलम्पियाडमा क्षितिजले दुई आईएमलाई हराए भने २२७७ को रेटिङ 'परफरमेन्स' गरे । उनी र सजिन महर्जन क्यान्डिडेट मास्टर भए । यसका साथै भूपेन्द्र निरौलाले एक जीएम माथि हात पारेको जित चर्चामा रह्यो । तथापि पछिल्लो एसियन जोनल च्याम्पियनसिपमा भूपेन्द्रको प्रदर्शन सम्झनेहरू यस ओलम्पियाडमा निरास नै रहे ।

नेपालको प्रदर्शन विगतको भन्दा धेरै फरक होइन । शीर्ष खेलाडीको रेटिङमा आएको गिरावट र पुराना खेलाडी चेसबाट टाढा हुनुका साथैै नयाँ खेलाडी उत्पादन नहुनु नेपाली चेसको यथार्थ हो । यस यथार्थबीच पनि नेपालको प्रदर्शन विगतको जस्तै हुनुलाई सकारात्मक नै मान्न सकिन्छ ।

जहाँसम्म सुजनाको सफलता छ, यो सफलताको कथा धेरै निकायसंग जोडिएका छन् । काठमाडौंको ग्रिनल्यान्ड स्कुलका प्रिन्सिपल थकिन गुरुङलाई खेलकुदमा रुचि थियो । घरेलु तहमा बास्केटबलको शक्ति मानिने ग्रिनल्यान्ड स्कुलले लगभग एक दशकअघि चेस खेललाई प्राथमिकतामा राखेको थियो । इलाममा गत जेठमा भएको चौथो महिला राष्ट्रिय च्याम्पियनसिपमा ग्रिनल्यान्ड स्कुलले लामो तयारी गरेको थियो ।

राष्ट्रिय च्याम्पियनसिपभन्दा अघि ग्रिनल्यान्डको टोली दिल्लीको एक प्रतियोगिता खेल्न गएको थियो । त्यहीँको अनुभव बटुलेकी सुजना राष्ट्रिय च्याम्पियनसिपबाट ओलम्पियाडका लागि छनोट भएकी थिइन् । ओलम्पियाडको सुरुका दुई चरण नखेलेकी सुजना त्यसपछिका नौ चरणमा सातमा जित हात पार्न सफल भइन् । उनको सफलतासँगै नेपालमा गुरु चेलीको एउटा सफलताको कथा पनि तयार भयो । पहिलो नेपाली फिडे मास्टर मनीषकै चेली सुजना नेपालको पहिलो डब्लूएफएम हुन सफल भइन् ।

नेपाली चेसको अर्को एउटा सत्य छ, कुनै उपलब्धि पाए यसैमा रमाउने र आगामी बाटो तय गर्न नलाग्ने संघ नेतृत्वको आदत । खेलाडीमा पनि यसै समस्या विगतदेखि रह्यो । विगतमा अन्य नेपाली खेलाडीले स्तरीय प्रदर्शन नगरेका होइनन् । दिगेशशंकर मल्ल, केशव श्रेष्ठ, मनीष हमाल, विलमलाल श्रेष्ठ, कृष्ण थापा, मदनकृष्ण कायस्थ र निरज निरौलालगायत नेपालीले एकाध सफलता पाउने गरेका थिए ।

तर, त्यस सफलता पछाडिको बाटो तय गर्ने सवालमा न संघ अघि बढ्यो, न खेलाडी सफल रहे । अन्यको भन्दा क्षितिजको सफलता यस अर्थमा फरक रह्यो कि उनी नेपाली चेसमा उदाएको छोटो समयमा नै दुई आईएममाथि जित हात पार्ने खेलाडी बने । यस सफलतामा रमाएर दिन बिताउने या अबको सही बाटो तय गर्ने त्यो खेलाडी आफैंमा निर्भर रहने हो । क्षितिजले यस ओलम्पियाडमा जितेका दुई आईएमको हकमा एक सामान्य थिए ।

अन्त्यमा उनले हराएका इराकका आईएमले भने क्षितिजसँग हार्नुभन्दा अघि उत्कृष्ट प्रदर्शन गरिरहेका थिए । यो सफलताले नै क्षितिजबाट नयाँ सम्भावना देखिएको हो । त्यसो त सुजनाले टिनएज पार गर्न अझै चार दशक कुर्नुपर्छ । यसर्थ उनको सामु पनि धेरै लामो बाटो छ । यो लामो बाटोमा सम्भावना पनि छ । यस क्षणिक सफलतामा रमाउने यो मेहनतसाथ अघि बढ्ने उनी आफैंमा भर पर्ने हो ।

खेलकुदका सबै निकाय राजनीतिक प्रभावले यसरी गाजेको छ । व्यक्तिको समपर्ण, मेहनत र दक्षताको भन्दा राजनीतिक पहँुचको प्रभाव धेरै छ । एकडेमी, खेलकुद इन्स्टिच्युसन र नियमित प्रशिक्षणको कुरा नेपालमा चल्दैन । सबै खेलको यस समस्याले चेसलाई नछुने कुरै भएन । हुन सक्छ, अझ धेरै छोएको होस् । राज्यको खेलकुद निकायमा दृष्टिकोण छैन, प्रतिबद्धता छैन र ज्ञान पनि छैन । शासक बन्ने मनोवृत्तिमात्रै छ । कुनै पनि खेलकर्मीलाई आफ्नो क्षेत्रमा अघि बढ्न यी सबै कुरा सामना गर्नै पर्छ ।

साँचो हो, अन्य देशका खेलाडीले भन्दा नेपालका खेलाडीले धेरै गुना मेहनत गर्नैपर्छ । अन्य प्रतिस्पर्धीलाई हराउनुभन्दा अघि आफू रहेको वातावरणमा नै मेहनत गर्नुपर्ने हुन्छ । तथापि नेपालका कुनै पनि खेलाडीले जुन स्तरीय प्रदर्शन गरे, यी प्रतिकूलताका बाबजुद गरे । यसकारण आशा गरौं गिर्दै गएको नेपाली चेसको माझमा उदाएका केही युवा खेलाडीले केही फड्को मार्न सक्छन् । भन्ने गरिन्छ, 'लुजर सोज द रिजन, विनर सोज द रिजल्ट ।' शुभकामना छ, यो पुस्ताले आगामी दिनमा हामीलाई रिजल्ट देखाउने गरोस्, रिजन होइन ।

यसरी भयो क्षितिजको उदय

चार वर्षअघि कलेजस्तरीय प्रतियोगितामा क्षितिज सहभागी थिए । त्यसको केही समयअघि भएको युनिभर्सिटी चेसमा थापाथली चेस पार्कका सुशील चौधरीले तेस्रो स्थान पाएका थिए । त्यसै प्रतियोगिताबाट थापाथली चेस पार्क र सुशील कलेजस्तरीय विद्यार्थीका लागि परिचित बनेका थिए । सोही प्रतियोगितापछि क्षितिजको थापाथली चेस पार्कमा आउने जाने क्रमको सुरुवात भएको थियो । यसपछि भएको टिम च्याम्पियनसिपमा सहभागी क्षितिजले कुनै प्रभाव छाड्न सकेनन् ।

क्षितिजसहित पुल्चोक इन्जिनियरिङ क्याम्पस नजिकैको चिया पसलमा टाइमपासका लागि चेस खेल्ने समूह थापाथली पुगेको थियो । यो समूहको उपस्थितिपछि थापाथलीमा नयाँ आयाम थपियो । त्यो समयमा राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली चेस सुस्ताएको थियो । प्रतियोगिताको अभाव थियो । यसबीच थापाथली चेस पार्कमा नियमित र आन्तरिक प्रतियोगिताको सुरुवात भयो ।

संयोग के थियो भने थापथालीको पुस्ताका अधिक खेलाडी प्राविधिक विषयका विद्यार्थी हुन् र उनीहरू तेज मस्तिष्क भएका छन् । यसको प्रभाव यसरी पर्‌यो कि यसै पार्कका क्षितिजसहित सुमित पन्त, सुमन राई, सुवास भण्डारी, कमल श्रेष्ठ, मदन रायमाझी, अनिश सुवेदी, आशीष फुँयाल र कमल मैनालीलगायत खेलाडी सब एकसेएक थिए । सबै नेपाली चेसमा प्रतिसपर्धा गर्न लायक थिए । यसले क्षितिजमा निखारता ल्याउन धेरै सहयोग गर्‌यो । दुई संस्करणअघिको सहकारी कपमा क्षितिजले मनीष हमाललाई पराजित गरे । मनीषलगायत स्टारलाई हराएर सुरुवात गरेका क्षितिजले यसलाई निरन्तरता दिन सकेनन् ।

तथापि उनमा नेपालमा केही गर्न सक्ने आत्मविश्वास पलाएको थियो । यसपछि क्षितिज नेपालको एमच्योर च्याम्पियन बने । दुई वर्षअघि भक्तपुरमा भएको एसियन जोनल चेसमा सहभागी उनले पहिलो चरणमा उत्कृष्ट जित हात पारे पनि त्यसलाई निरन्तरता दिन सकेनन् ।

गत राष्ट्रिय च्याम्पियनसिपमा चौथो हुँदै उनी ओलम्पियाडमा छनोट भएका हुन् । उनी चालू ओलम्पियाडको पहिलो चरणमा प्राविधिक कारणले बोर्डमा उपस्थित थिएनन् । दोस्रोमा पराजित उनी तेस्रो र चौथोमा आराम गराइएका थिए । बाँकी रहेका सात खेलमा उनले ५.५ स्कोर गरे । जसमा दुई आईएममाथिको जित समावेश भएको हो ।