बाबाधाम : पन्डाको धाम

बाबाधाम! वैद्यनाथधाम। देवघर। भक्तहरूले आफ्ना आराध्य देवता महादेवका लागि धेरै आस्पद (उपनाम)हरू प्रयोग गरेका छन्। सबैको लक्ष्य एउटै हो–६ सय वर्षदेखि लिखित दस्तावेजमा जीवित रहेको प्रसिद्ध सिद्धपीठ बाबा वैद्यनाथको दर्शन–पूजा। यी भावना लिएर जब तपाईं हातमा फूल, बेलपत्र र गंगाजल लिएर बाबाको मन्दिरमा प्रवेश गर्नुहुन्छ, भित्रको सम्पूर्ण विधि–व्यबहार तपाईंको हातमा हुँदैन। 

साँघुरिएको प्रवेशद्वार भएको मन्दिरको प्रवेशद्वारमा, केही पन्डाको अनुहारले तपाईंलाई अगाडि बढ्न प्रोत्साहन दिन्छन्। उनले बाबाको लिंगको छेउमा दह्रो जिउ भएको पन्डालाई देखाउँछ र लिंगको नजिक धकेल्छ। त्यहाँ उभिएको पन्डाले तपाईंलाई हतार गर्न भन्दै ठाउँ दिन्छ जहाँ पहिलेदेखि नै भक्तिमाली नभई लिंगमा बेरिएका भक्तहरू बेलपत्र र पानी चढाइरहेका हुन्छन्।

भक्तहरूले पनि छिट्टै लिंग छुन्छन् र माला लगाएर निस्कन्छन्। तपाईंले गर्नुपर्ने भनेको उहाँको ठाउँमा बसिहाल्नु हो। पन्डाजी कराउन थाल्छन्– हो, हो, छिट्टै शिवलिंग छुनुस्, पूजा गरौं, मालाअर्पण गरौं, गंगाजल प्रवाह गरौं! चाँडो है चाँडो। र तपाईंलाई टीका लगाउँछन्, माला दिन्छन्। तपाईंले ठाउँ छोड्दा उहाँलाई दक्षिणा दिन नबिर्सनुहोस्। तर, बिर्सने हिम्मत के होला ? सबै सचेत छन्। सुरुमा एक–दुई रुपैयाँले काम चल्थ्यो। तर अब उनीहरूलाई एउटा कागज चाहिन्छ। अर्थात् कम्तीमा १० रुपैयाँ, पाँचको जोडी। यो भक्तहरूलाई पनि थाहा छ। त्यसैले हतारमा पन्डाको हातमा १० को नोट थाप्दै निस्कनु पर्छ।

एउटा सानो गोलम्बर र बाहिर निस्कने, एउटा मात्र सानो प्रवेशद्वार भएकाले भीड बढ्दा वातावरणमा उमश (उकुसमुकुस) बढ्न थाल्छ। पन्डालाई सकेसम्म दान दिनुहोस् र त्यहाँबाट बाहिर निस्कनुहोस्। मनमा  अद्भुत शान्ति र आत्मविश्वाससँग। साधारण दिनमा नभई विशेष अवसरमा शिवदर्शनको लाभका लागि पन्डाहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्न नबिर्सनुहोस्। यहाँका पन्डाहरूले पूरै मन्दिरलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्छन्। तपाईंले पन्डालाई चिन्नुपर्छ र आफैं सचेत हुनुपर्छ।

देवघर (बाबाधाम) पन्डाको साम्राज्य हो, जहाँ गए पनि पन्डाको चहलपहल देख्न पाइन्छ। बिहान ५ बजेदेखि तयार भएर सडकमा हिँड्ने पन्डाहरू आफ्नो यजमानलाई खोजिरहन्छन्। यदि कोही भेटियो भने उनले इच्छाअनुसार शिवगंगादेखि बाबा मन्दिरसम्म पूजादर्शन गराउँछन्। उनले पछि आफूअनुकूल दक्षिणा लिने प्रयास गर्छन्। वास्तवमा, बाबाधाममा पन्डाहरूका बारेमा सावधानी अपनाउनु पर्छ। हामी नेपालीका लागि लालमोहरिया पन्डा हो। अब यसले नेपालका विभिन्न जिल्लालाई परिवारमा विभाजन गरेका छन्।

भारतीय क्षेत्रका लागि तोकिएका पन्डाहरू पनि छन्। तपाईंले गर्नुपर्ने भनेको तपाईंले पन्डा पत्ता लगाउनु हो– तपाईंका सबै समस्या समाधान हुनेछन्। शिवगंगा नदीको दक्षिणी किनारमा रहेको पुरानो घरमा पुजारी सेवा गर्दै आएका नेपाली पन्डा उमाशंकर लालमोहरिया अब रहेनन्, तर उनका छोराछोरी र परिवारका अन्य सदस्य नयाँ घरमा बसेर आफ्ना यजमानलाई भरपूर सहयोग गर्छन्। जतिसुकै भीडभाड किन नहोस्, दर्शनको पहुँचयोग्य बाटोबाट आफ्ना यजमानलाई फूल, बेलपत्र र गंगाजल चढाउने व्यवस्था गर्छन्। बाबाधाममा शिव र पार्वतीको दर्शन गरेपछि बासुकीनाथ जानुपर्छ। तर लालमोहरिया पन्डाले वैद्यनाथधाम मन्दिर परिसरमा आफ्नो योगदानमात्र दिनुहुन्छ। अन्य पन्डाहरूले 
बासुकीनाथमा पूजा गर्छन्।

आफ्नो पन्डासँग पुजा गराएमा धोका हुने सम्भावना हुँदैन। यो पन्डा यजमानहरूको घरमा गएर यजमानहरूले भाकल गरेको धनसम्पत्ति संकलन गर्छन्। त्यसैले वर्षभरि बेलका पातहरू चढाउने संकल्प गरिएको रकम पनि असुल हुन्छ। लालमोहरिया पन्डाहरू आफ्नो यजमानहरूको पूजा गराउनमात्र बस्दैनन्, पैसाको अभाव हुँदा उनीहरूलाई सहयोग पनि गर्छन्। यस्ता रकम पनि यजमानको घर पुग्दा असुल गरिन्छ। लालमोहरिया पन्डाको पुरानो घरमा अहिले पनि घरको भित्तामा सिमेन्टले जनकपुर आश्रम लेखिएको छ। सयौं वर्षको यो अटुट सम्बन्ध आफैंमा मार्मिक र हृदयस्पर्शी छ।

बाबाधाममा कलेजो कलरको धोती, कुर्ता र रुमाल लगाएका पन्डा बाहिर जतिसुकै नरम देखिए पनि आफ्नो नियममा निकै कडा हुन्छन्। तिनीहरू गलत काम सहन गर्दैनन् र दक्षिणाका लागि सतर्क हुन्छन्। सायद यसैले पनि बाबानगरीमा उनीहरूको धेरै प्रतिष्ठा छ। राजनीतिज्ञहरूको भविष्य यहाँ पन्डाहरूले निर्धारण गर्छन्। यी पन्डाहरू धेरै प्रभावशाली हुन्छन्।

उनीहरू कहाँबाट आए ?

छ सय वर्षअघि मिथिलाबाट १३ विभिन्न मूलका ब्राह्मण पूजा गर्न यहाँ आएका थिए। त्यसबेलादेखि यहाँ ब्राह्मणहरूको वर्चस्व छ। बिहारका पूर्वमुख्यमन्त्री विनोदानन्द झा यस सहरमा निकै सम्मानित छन्। मन्दिरबाट उत्तरतर्फ जाने बाटोलाई उनको नाममा बीएन झा रोड भनिन्छ। श्रावणी मेलामा आउने लाखौं भक्तजनको सुरक्षाका लागि जिल्ला प्रशासनले थप सुरक्षा व्यवस्था गर्छ।

तर पनि मन्दिरको सम्पूर्ण प्रशासन पन्डाको हातमा हुन्छ। सरदार पन्डाको हातमा विशेष। सरदार पन्डालाई ट्रस्टसँग समन्वय गरी आन्तरिक पूजा, विशेष पूजा गर्ने अधिकार छ। सरदार पन्डाले पन्डा र मन्दिर प्रशासनबीच पुलको काम गर्छ। पन्डाहरूसँग सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति पञ्जी हो। हो, यदि तपाईंले अनुरोध गर्नुभयो भने फुर्सदको समयमा तपाईंको पुर्खाहरूको बाबाधाम भ्रमणको समय र नाम पनि बताउनु हुन्छ। पुराना बहीखाताहरूमा समाहित यजमानहरूको इतिहास, पुर्खाहरूको दर्शनको जीवित गवाही हो पञ्जी।

तर लालमोहरिया पन्डा शोभलाल भन्छन्, ‘अहिले ती हिसाब राख्न गाह्रो छ, पहेंलो कागजलाई धेरै दिन राख्न सकिँदैन। सम्हाल्नु पर्छ तर कसरी ? सरकारको तर्फबाट पहल भएको छैन। पन्डासँग कुनै विधि र अर्थ छैन।’ तर, वैद्यनाथ धाममा पन्डाहरूको ठूलो भवन छ जहाँ जोकोही बस्न सक्छन्। र जब पूजापाठ सकेर फर्किने बेलामा तपाईं पन्डाहरूलाई सकेसम्म उचित दक्षिण दिन नबिर्सनु है। उनीहरू पछिका लागि पनि सहयोगी रहिरहन्छन्।

सरदार पन्डाको नियुक्ति

भारतको झाडखण्ड राज्यमा पर्ने यो बाबाधाम पन्डाहरूका लागि पन्डाद्वारा व्यवस्थित सहर हो। पन्डाहरूको पनि विभिन्न कीर्तन मण्डलीहरू छन्, जसले बेलुका मन्दिरमा भजन र कीर्तन गर्छन्। आरती र कीर्तन गरेर भक्तहरूलाई भावुक बनाउँछन्। मन्दिरको व्यवस्थापनमा यसले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। तर, पछिल्ला वर्षहरूमा सरदार पन्डाको अनुपस्थितिमा केही अराजकता देखिएको थियो। तर अब यो राम्रो हुन गइरहेको छ। ४६ वर्षपछि अदालतले सरदार पन्डालाई अधिकार दिएको छ।

सन् १९७० मा सरदार पन्डा भवप्रितानन्द ओझाको निधनपछि उक्त पद रिक्त भएको थियो। उनको मृत्युपछि उनका धेरै आफन्त र अरूले उत्तराधिकारी दाबी गर्दै मुद्दा दायर गरेका थिए। ४६ वर्षको लडाइँपछि अजितानन्द झाको पक्षमा फैसला गर्दै उनलाई सरदार पन्डाको दर्जामा विराजमान गराएको छ। सरदार पन्डालाई निर्धारित विधिअनुसार २०१७ मा ताज पहिर्‍याई सकिएको छ। यसपछि मन्दिरको पूजा, आरती र विशेष पूजा पनि उनको कार्यक्षेत्रमा आइसकेको छ। उनलाई मन्दिर ट्रस्टले आवास र अन्य सुविधा उपलब्ध गराएको छ। पन्डाद्वारा दुव्र्यवहारका घटनाहरू बेलाबेलामा भइरहेका हुन्छन्। तर मन्दिरका लागि अधिकार नभएकाहरूद्वारा। वैद्यनाथधामको मन्दिरको भित्तामा पन्डा र उनको मोबाइल नम्बर देख्न सकिन्छ।

कुनै समय ब्रिटिसहरूले पनि पूजाको कमाण्ड लिएका थिए। बाबाधाम प्राचीन धार्मिक सहर हो। आज श्रावणी मेलामा लाखौं तीर्थयात्री भेला हुन्छन्। उनका लागि मन्दिरको उत्तरतर्फ एकैपटक लाखौं तीर्थयात्री दर्शनार्थ पंक्तिबद्ध बस्न सुविधासम्पन्न सेड र कन्ट्रोल मार्ग निर्माण भइसकेको छ। सुरुमा, जंगली भूभाग र यातायातको असुविधाको बाबजुद हजारौंको संख्यामा तीर्थयात्री आउँथे। चाहे त्यो पाँच सय वर्षअगाडिको होस् वा आजको होस्। मन्दिरको व्यवस्थापन पन्डाले गरेका थिए। 

हो, प्रशासनले शान्ति सुरक्षामा चनाखो नजर राखेको थियो र आज पनि जारी छ। एक समय थियो। जब बाबा मन्दिरको व्यवस्थापन अंग्रेजहरूले लिएका थिए। सन्थाल परगना जिल्ला राजपत्र (१९१० एडी) ले बाबा मन्दिरको व्यवस्थापनबारे धेरै रोचक जानकारी दिन्छ। मुस्लिम शासनकालमा मुख्य पुजारीले वीरभूमिका राजालाई निश्चित रकम दिन्थे। अंग्रेज बहादुर आएपछि उहाँहरूले यसको व्यवस्थापन लिनुभयो। सन् १७८७ मा यहाँ सरकारी खर्चमा पुजारी, संकलनकर्ता र पहरेदारहरू कार्यरत थिए। यसले मन्दिरको आम्दानी घट्न थाल्यो।

मुख्य पुजारीले आफ्नै इच्छाले पुजारीलाई दान दिन र उनीहरूमाथि आफ्नो अधिकार व्यक्त गर्न प्रोत्साहित गर्न थाले। जिल्ला कलेक्टर, वीरभूम, श्री. किटिङले निरीक्षण गर्दा, तीर्थयात्रीको अवस्था देखेर उनी दुःखी भए। हजारौं तीर्थयात्री रुखको छायाँमा बस्थे। यसबाट प्रभावित भएर १७९१ मा उनले मन्दिरको भेटीबाट आफ्नो हिस्सा खारेज गरी मन्दिरको व्यवस्थापनको सम्पूर्ण जिम्मेवारी मुख्य पुजारी ओझालाई सुम्पिदिए।

ओझालाई सरकारले नियुक्त गरे पनि वंशावलीका आधारमा पद दिइयो। यसका लागि ४० वर्षभन्दा माथिको हुनु आवश्यक छ। त्यसबेला किटिङले १७९१ मा मन्दिरको भेटीसहित ३२ गाउँ र १ सय ८ बिघा जग्गाको कुल आम्दानी वार्षिक दुई हजार अनुमान गरेका थिए। अहिले यसको आम्दानी धेरै गुणा बढेको छ। बाबाधामका अन्य मन्दिरमा पनि ससाना पन्डाहरू छन्। मूलतः मुख्य मन्दिर र बासुकीनाथमा पन्डाहरूको बाहुल्य छ। मन्दिर परिसरमा यस्तो पकड छ कि कहिलेकाहीँ यो अप्ठ्यारो जस्तो देखिन्छ। 

उहाँले जे भन्नुहुन्छ, त्यही गर्नुपर्छ भन्ने छैन। दुवै पक्षले कुरा बुझेर अगाडि बढ्न सक्छन्। त्यसपछि हामी पन्डालाई पनि सहयोगी बनाउन सक्छौं। जब हामी देवघर बाबाको शरणमा हुन्छौं, हामीले निरन्तर याद गर्नुपर्छ– बाबाधाम पन्डाहरूको हो। जसले हामीलाई दीक्षा दिनुहुन्छ। हाम्रो भक्तिको चाहना पूर्ति गर्नुहुन्छ। 

कापडी,मधेस प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, जनकपुरधामका अध्यक्ष हुन्।