इरान : संयुक्त अमेरिकी–इजरायली हवाई आक्रमणमा इरानका सर्वोच्च नेता आयातुल्लाह अली खमेनीको हत्या, १९७९ को इस्लामी क्रान्तिपछि देशको नेतृत्वमा आएको सबैभन्दा ठूलो झटका हो ।
जसले उनका समर्थकहरूलाई विरोध प्रदर्शनमा उत्रन प्रेरित गरेको छ । खमेनीले १९८९ मा आयातुल्लाह रुहोल्लाह खुमैनीको मृत्युपछि इरानको सर्वोच्च नेतृत्व सम्हालेका थिए, जसले संयुक्त राज्य अमेरिका समर्थक शाह मोहम्मद रेजा पहलवीविरुद्ध इस्लामी क्रान्ति नेतृत्व गरेका थिए ।
आइतबार, इरानी राष्ट्रपति मसूद पेजेशकियानले भने कि खमेनेई र अन्य वरिष्ठ इरानी अधिकारीहरूको हत्या प्रतिकार गर्नु देशको ‘कर्तव्य र वैध अधिकार’ हो । राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यस अपरेशनलाई ‘मुक्ति’ क्षणको रूपमा वर्णन गर्दै भविष्यवाणी गरे कि ‘शिर हटाएपछि शरीर चाँडै पतन हुनेछ ।’ यद्यपि, इरानमा वास्तविकता धेरै जटिल देखिन्छ ।
अमेरिकी अपरेशनको मुख्य आधार यो हो कि इरान आफ्ना सर्वोच्च नेता गुमाएपछि कमजोर हुनेछ । CBS News सँगको फोन अन्तर्वार्तामा, ट्रम्पले दाबी गरे कि उनी ‘ठीक–ठीक जान्छन्’ कि तेहरानमा को सत्ता सम्हालिरहेको छ, र सर्वोच्च नेताको स्थानमा ‘केही राम्रो उम्मेदवारहरू’ छन् । उनले आफ्ना दाबीको विस्तृत विवरण दिएनन् ।
तर, सैन्य विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन् कि हवाई आक्रमणले मात्र ‘सत्ताको परिवर्तन’ ल्याउन सक्दैन । अमेरिका का पूर्व सहायक रक्षा सचिव माइकल मुलरॉयले अल जजीरा अरबीलाई भने, ‘जमिनमा कदम नलिएको वा पूर्ण रूपमा सशस्त्र विद्रोह नभएसम्म, राज्यको गहिरो सुरक्षा तन्त्र केवल सामञ्जस्य बनाएर बाँच्छ ।’
मुलरॉयले भने, ‘तपाईं केवल हवाई आक्रमण मार्फत शासन परिवर्तन सहज बनाउन सक्नु हुन्न । यदि कसैलाई जीवित छोडियो भने, शासन अझै त्यहाँ छ ।’ यो लचिलोपन इरानको दोहोरो सैन्य संरचनामा निहित छ । सरकारको सुरक्षा केवल नियमित सेना (आर्टेस) द्वारा मात्र नभएर इस्लामिक रिभोल्युशनरी गार्ड कोप्र्सद्वारा पनि सुनिश्चित गरिएको छ-एक शक्तिशाली समानान्तर सैन्य बल जसलाई संवैधानिक रूपमा वेलायत–ए फकीह प्रणालीको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी दिइएको छ । IRGC को समर्थन गर्ने बासिज छ, जुन प्रत्येक छिमेकमा फैलिएको विशाल अर्धसैनिक स्वयंसेवी मिलिसिया हो, जसलाई आन्तरिक असन्तोष दबाउन र वैचारिक वफादारलाई संगठन गर्न प्रशिक्षण दिइएको छ ।
सामञ्जस्यको परीक्षण
यो सामञ्जस्य पहिले नै परीक्षणमा छ । तेहरानस्थित राजनीतिक विश्लेषक होसैन रॉयवरनले पुष्टि गरे कि आक्रमणमा खमेनेईका सल्लाहकार र नवगठित सुप्रीम डिफेन्स काउन्सिलका सचिव अली शामखानी सहित शीर्ष सुरक्षा तह सफा भएको छ । इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषदका सचिव अली लारिजानीले भने कि नेतृत्व परिवर्तन आइतबारदेखि सुरु हुनेछ ।
लारिजानीले भने, ‘छिट्टै अन्तरिम नेतृत्व परिषद गठन हुनेछ। राष्ट्रपति, न्यायपालिका प्रमुख र गार्जियन काउन्सिलका एक न्यायविद् अर्को नेता चयन नभएसम्म जिम्मेवारी सम्हाल्ने छन् ।’ सरकारी टेलिभिजनमा प्रसारित अन्तर्वार्तामा उनले भने, ‘यो परिषद यथासक्दो छिटो गठन गरिनेछ । हामी यसलाई छिटो बनाउन काम गर्दैछौं ।’
अन्तरिम नेतृत्व परिषदको छिटो गठन-राष्ट्रपति, न्यायपालिका प्रमुख र गार्जियन काउन्सिलका धार्मिक नेताहरू समावेशले प्रणालीको ‘अस्तित्व प्रोटोकल’ सक्रिय भएको संकेत गर्दछ । रॉयवरनका अनुसार, प्रणाली ‘संस्थागत, व्यक्तिगत होइन’, जसले राजनीतिक नेतृत्व विच्छेद भए पनि ‘अटोपाइलट’ मोडमा काम गर्न सक्छ ।
धर्मतन्त्रदेखि राष्ट्रवादसम्म
शायद तत्काल परिणाममा सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिवर्तन इरानको धार्मिक वैधताबाट अस्तित्ववादी राष्ट्रवादतर्फको धुरी हो । सर्वोच्च नेताको मृत्युले जनतासँग आध्यात्मिक बन्धन टुट्न सक्ने सम्भावना थाहा पाउँदै, बाँचेका अधिकारीहरूले युद्धलाई पादरी वर्गको रक्षा नभई इरानको क्षेत्रीय अखण्डता रक्षाको रूपमा व्याख्या गरिरहेका छन् ।
रूढिवादी दिग्गज र परिवर्तनमा प्रमुख व्यक्ति लारिजानीले कडा चेतावनी दिए कि इजरायलको अन्तिम लक्ष्य इरानको ‘विभाजन’ हो । इरानका जातीय राज्यहरूमा विभाजनको डर बढाउँदै, नेतृत्वको उद्देश्य धर्मनिरपेक्ष इरानी र विपक्षीलाई साझा बाह्य शत्रुको विरुद्ध एकत्रित गर्नु हो । यो रणनीतिले अमेरिकी आशा अनुसार लोकप्रिय विद्रोहको सम्भावनालाई जटिल बनाउँछ ।
सालेह अल–मुतैरी, राजनीतिक समाजशास्त्री, भन्छन् कि सरकारले ४० दिनको शोक घोषणा गर्दा विपक्षका लागि ‘अन्तिम संस्कारको जाल’ तयार हुन्छ । सडकहरू सम्भावित रूपमा लाखौं शोक मनाउनेहरूले भरिनेछन्, जसले सरकार विरोधी प्रदर्शनको गति अल्पकालीनमा कम गर्छ ।
रणनीतिक धैर्यको अन्त
यदि इरान प्रारम्भिक झटकाबाट बच्छ भने, नयाँ राष्ट्र सम्भवतः मौलिक रूपमा फरक हुनेछः कम गणना गर्ने र सम्भावित रूपमा बढी हिंसात्मक । वर्षौंदेखि, खमेनेईले ‘रणनीतिक धैर्य’ को सिद्धान्तलाई समर्थन गरेका थिए, जसले प्रायः सम्पूर्ण युद्धबाट बच्न प्रहार सहनु आवश्यक ठानेको थियो ।
तेहरान विश्वविद्यालयका प्रोफेसर हसन अहमदियन भन्छन् कि सर्वोच्च नेता संगै युगको अन्त भएको छ । अहमदियनले अल जजीरा अरबीलाई भने, ‘इरानले २०२५ को युद्धबाट कडा पाठ सिक्योः संयमलाई कमजोरीको रूपमा व्याख्या गरिन्छ ।’ तेहरानमा नयाँ गणना ‘झुल्सिएको पृथ्वी’ नीति हुने सम्भावना छ ।
अहमदियन भन्छन्, ‘निर्णय गरियो । यदि आक्रमण भयो भने, इरान सबै जलाउनेछ ।’ उनले सुझाव दिए कि प्रतिक्रिया पछिल्लो तनावको तुलनामा व्यापक र पीडादायी हुनेछ । यो यस्तो परिदृश्यको जोखिम हो जहाँ फील्ड कमाण्डर राजनीतिक सावधानीबाट स्वतन्त्र भएर, अझ उग्र रूपमा आक्रमण गर्न सक्छ । यस हत्या पछि सुरक्षा प्रतिष्ठान अपमानित भएको छ, जसले अमेरिकी अपरेशनलाई ‘विनाशकारी खुफिया असफलता’ बनाउँछ ।
बचेको नेतृत्व भूमिगत हुन सक्ने सम्भावना छ, जसले इरानलाई अत्यधिक सुरक्षा राज्यमा परिणत गर्दछ र आन्तरिक असहमति देख्दा विदेशी सहयोगको रूपमा देख्छ । जबकि इरानको ‘शिर’ हटाइएको छ, ‘शरीर’–जो मध्यपूर्वको सबैभन्दा ठूलो मिसाइल भण्डारहरूमध्ये एकसहित सुसज्जित छ-अझै बाँचेको छ । घेरिएको, नेतृत्वहीन र अपमानित, बचेको सरकार अब सम्पूर्ण क्षेत्रीय युद्धलाई जोखिम होइन, अस्तित्वको लागि आवश्यक मार्गको रूपमा हेर्छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
