जेनजी आन्दोलन : रबरको गोली चलाउने आदेश, तर कसरी चल्यो धातुको गोली ?

काठमाडौं : गत भदौं २३ र २४ को जेनजी आन्दोलनमा निषेधित क्षेत्रमा आदेश विपरीत गोली चलेको पाइएको छ । आयोगकी सदस्य लिली थापाको संयोजकत्वमा भदौ २३ र २४ को घटनामा मानव अधिकार उल्लंघनका विषयमा अनुसन्धान गर्न गठित समितिको प्रतिवेदनमा आन्दोलनका क्रममा काठमाडौंका प्रमुख जिल्ला अधिकारीले रबरमा गोली मात्र चलाउन आदेश दिएको बयानमा बताए पनि धातुको गोली चलेको पाइएको उल्लेख छ ।

भदौ २३ गते बानेश्वर क्षेत्रमा भएको प्रदर्शन नियन्त्रणका क्रममा भएको घटनाबारे छानबिन आयोगको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको हो । आयोगको अनुसन्धान टोलीका अनुसार उक्त घटनामा ४२ जनाको मृत्यु भएको देखिएको छ । मृतकमध्ये १९ जनाको घटनास्थलमै मृत्यु भएको र थप २३ जनाको विभिन्न अस्पतालमा उपचारका क्रममा मृत्यु भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।

फोरेन्सिक र ब्यालिस्टिक रिपोर्टअनुसार धेरैजसोको मृत्यु ५.५ एमएम र ७.७ एमएमको गोली टाउको, घाँटी र छाती जस्ता संवेदनशील भागमा लागेर भएको देखिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । एक जनाको मृत्यु भने रबर बुलेटका कारण भएको पाइएको छ । तत्कालीन काठमाडौँका प्रमुख जिल्ला अधिकारीले आयोग समक्ष बयान दिँदै आफूले ‘लाइभ फायरिङ’ (सिधै गोली चलाउने) आदेश नदिएको दाबी गरेका छन् ।

उनका अनुसार प्रहरी प्रमुखमार्फत घुँडामुनि लाग्ने गरी रबर बुलेट प्रयोग गर्ने मात्र निर्देशन दिइएको थियो । तर अनुसन्धान प्रतिवेदनमा प्रदर्शनकारीसँग लाठी, ढुंगा र पेट्रोल बम जस्ता घरेलु हतियार भए पनि सुरक्षा फौजले एसएलआर र इन्सास जस्ता युद्धस्तरका हतियार प्रयोग गरेको उल्लेख छ । साथै, सीसीटिभी फुटेज र प्रत्यक्षदर्शीको भनाइका आधारमा संसद् भवनमा तोडफोड गर्नेहरू भन्दा बाहिर सडकमा रहेका सर्वसाधारणलाई गोली लागेको देखिएको निष्कर्ष निकालिएको छ ।

आयोगले ‘समानुपातिक बल प्रयोग’ को सिद्धान्तअनुसार पनि सुरक्षा निकायको कारबाही उचित नभएको ठहर गरेको छ । प्रतिवेदनमा अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार मापदण्डअनुसार उक्त बल प्रयोगलाई उचित मान्न नसकिने उल्लेख छ । त्यस्तै  तत्कालीन प्रमुख जिल्ला अधिकारी र सुरक्षा निकायका तर्कका आधारमा मात्र उनीहरूलाई मानव अधिकार संरक्षणको दायित्वबाट उन्मुक्ति दिन नसकिने आयोगको निष्कर्ष छ ।