नेपालजस्तो पर्वतीय भूगोल भएको मुलुकमा वर्षायामसँगै पहिरोको समस्या सुरु भइहाल्छ । सामान्य रूपमा दोहोरिने प्राकृतिक विपद् बनेको छ यो । विशेषगरी लवाङ, सोलुखुम्बु, सिन्धुपाल्चोक र गिरीबगरजस्ता उच्च जोखिमयुक्त पहाडी जिल्लामा हरेक वर्ष अवैज्ञानिक सडक निर्माण, डढेलो, अवैध वन कटान र अत्यधिक वर्षाका कारण ठूला पहिरोहरू गइरहन्छन् । यस्ता प्राकृतिक प्रकोपले सयौं परिवार विस्थापित हुने, जनधनको ठूलो क्षति हुने र स्थानीय पूर्वाधारहरू नष्ट हुने अवस्था छ । जलवायु परिवर्तनका असरहरूसँगै यस्ता जोखिम अझै बढ्न सक्ने देखिएकाले दीर्घकालीन समाधानका उपायहरू खोज्नु अपरिहार्य भएको छ ।
यस्तो अवस्थामा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, विशेषगरी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), एक नयाँ आशाको संकेत बनेको छ । एआई प्रणालीहरूले स्याटलाइट इमेज, भौगोलिक सूचना प्रणाली (जीआईएस), मौसम पूर्वानुमान तथ्यांक र भूतपूर्व घटनाको विश्लेषणमार्फत जोखिमपूर्ण क्षेत्रहरूको पहिचान गर्न सक्छन् । यी प्रविधिले समयमै चेतावनी प्रदान गरेर पहिरोबाट हुने सम्भावित क्षति कम गर्न सघाउन सक्छन् । अब नेपालको भौगोलिक विशेषता र स्रोतहरूको उपयोग गर्दै यस्ता स्मार्ट प्रणालीहरूको विकास र प्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ । यही प्रविधिमार्फत नेपालले पहिरो जोखिम न्यूनीकरणमा महत्त्वपूर्ण फड्को मार्न सक्छ ।
आजको प्रविधि युगमा विश्वका धेरै मुलुकले पहिरोको जोखिम पूर्वानुमान गर्न कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई)को प्रयोग गरिरहेका छन् । जापानमा भूकम्प र पहिरोसँग सम्बन्धित चेतावनी प्रणालीमा राडार, मौसमसम्बन्धी तथ्यांक र एआई आधारित एल्गोरिदम प्रयोग गरिन्छ । यी प्रविधिहरूको सहयोगले पहिरोको सम्भावना समयमै थाहा पाउन सकिन्छ र प्रभावित क्षेत्रका बासिन्दालाई तत्काल जानकारी दिइन्छ । स्विटजरल्यान्डमा पनि अत्यधिक वर्षा, हिमपात पग्लने प्रक्रिया र भू–चाललाई निरन्तर ट्र्याक गरेर ‘रिअल टाइम’मा पहिरोको जोखिम मूल्यांकन गरिन्छ । यस्ता प्रविधिले जोखिम क्षेत्रमा मानवीय र भौतिक क्षति न्यून गर्न ठूलो योगदान पुर्याएका छन् । यसैगरी, अमेरिकाको क्यालिफोर्निया राज्यमा जंगल डढेलोपछि हुने पहिरोको निगरानी (यलआईडीएआर) प्रविधि, ड्रोन र एआई प्रणालीबाट गरिन्छ ।
यी प्रविधिहरूले पहिरोको सम्भाव्यता नक्सा बनाउन, जोखिमको स्तर मापन गर्न र सटिक चेतावनी दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन् । यस्ता वैश्विक अभ्यासहरू नेपालजस्तो भौगोलिक विविधता भएको देशमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर, नेपालको भू–परिवेश, स्रोतसाधन र स्थानीय समुदायको पहुँचलाई ध्यानमा राखी यस्ता प्रणालीहरूलाई परिमार्जन गरेर लागू गर्नुपर्छ । जसले दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित र दिगो पहिरो व्यवस्थापनमा मद्दत पुर्याउनेछ ।
नेपालका हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रहरू पहिरोको दृष्टिकोणले अत्यन्त संवेदनशील छन् । यस समस्याको समाधानका लागि पछिल्लो समयमा प्रविधिको सहयोगमा उल्लेखनीय पहलहरू हुँदै आएका छन् । पहिलो, त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा एक अनुसन्धान टोलीले (टीसीएन) नामक एआई मोडेल प्रयोग गरेर पहिरो पूर्वानुमान गर्ने प्रयोग गरेका छन् । यस मोडेलले विगतको वर्षा, हिउँ पग्लिने गति, पानीको बहाव र भू–बनावटजस्ता तथ्यांकहरूलाई प्रयोग गरी भविष्यमा पहिरो हुनसक्ने सम्भावनाहरूको सटिक अनुमान गर्न सक्छ । यो मोडेल अन्य प्रसिद्ध प्रविधिहरू जस्तै यलएसटीएम र एसभीआरको तुलनामा अझ राम्रो नतिजा दिन सफल भएको छ । वैज्ञानिकहरूले यसमार्फत आरएमएसई ०.०२३ र एमएई ०.०११ जस्ता प्रभावकारी परिणाम प्राप्त गरेका छन् । जसले नेपालमा एआई आधारित पूर्वानुमान प्रणालीको सम्भावनालाई थप सशक्त बनाएको छ ।
दोस्रोतर्फ, इन्स्टिच्युट अफ हिमालयन रिस्क रिडक्सनले पनि पहिरो पूर्वानुमानमा व्यावहारिक प्रयोग गर्दै आएको छ । पूजा लामिछानेको नेतृत्वमा बनेको यस संस्थाको टोलीले स्याटेलाइट तस्बिर, विगतका पहिरो तथ्यांक, मौसमसम्बन्धी डाटा र भू–भौगोलिक जानकारीलाई एउटै एआई मोडेलमा एकीकृत गर्दै ‘प्याच स्तरको’ अर्थात् सानो क्षेत्रको पहिरो जोखिम विश्लेषण गर्ने प्रविधि विकास गरिरहेको छ । भविष्यमा यो प्रविधि मोबाइल एपमार्फत नागरिक सहभागितासहित प्रयोगमा ल्याइने योजना छ । जसमा स्थानीय बासिन्दाले आफ्नो क्षेत्रको तस्बिर पठाएर तिनीहरूले त्यहाँ पहिरोको जोखिमबारे प्रत्यक्ष जानकारी प्राप्त गर्न सक्नेछन् । नेपाल सरकारको खानी तथा भूगर्भ विभागले पनि जर्मन सरकारको सहकार्यमा पोखरा र सिन्धु बस्तीमा पहिरो चेतावनी प्रणाली विकासको काम अघि बढाएको छ । विभागले यलआईडीएआर, ड्रोन, जीआईएस र एआई प्रविधिको समायोजनमार्फत वर्षा–सीमा निर्धारण गरेर कति पानी परेपछि पहिरो जाने जोखिम हुन्छ भन्ने यकिन जानकारी दिन सक्ने प्रणाली बनाउने तयारी गरेको छ । यसले स्थानीय सरकारहरूलाई समयमै सूचना प्रदान गरेर जनधनको सुरक्षा गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ ।
नेपालका हिमाली क्षेत्रहरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्तामार्फत पहिरो पूर्वानुमान प्रणाली प्रयोग गर्दा केही महत्त्वपूर्ण चुनौतीहरू देखा परेका छन् । पहिलो र सबैभन्दा ठूलो समस्या हो, तथ्यांकको अभाव । अधिकांश दुर्गम हिमाली जिल्लामा स्थायी मौसम मापन स्टेसनहरू छैनन्, जसले गर्दा समयअनुसारको सटिक तथ्यांक संकलन सम्भव हुँदैन । यद्यपि स्याटेलाइट तस्बिर र दूरवर्ती सेन्सरहरूमार्फत केही हदसम्म तथ्यांक संकलन भइरहे पनि ती तथ्यांक यथार्थ स्थान र परिस्थितिअनुसार सधैं भरपर्दो नहुन सक्छन् । पहिरोको जोखिम सटिक रूपमा अनुमान गर्न विगतको वातावरणीय तथ्यांक अनिवार्य हुन्छ, जुन अहिले धेरै क्षेत्रमा अभावमा छ ।
दोस्रो चुनौती हो, प्राविधिक जनशक्तिको कमी । एआई प्रविधि प्रयोग गर्न प्राविधिक विज्ञता, तालिम प्राप्त जनशक्ति र आवश्यक पूर्वाधारको आवश्यकता हुन्छ । नेपालमा अझै पनि मेसिन लर्निङ, डाटा साइन्स र भू–स्थानिक विश्लेषणजस्ता क्षेत्रमा सीमित मात्रामा दक्ष जनशक्ति उपलब्ध छन् । यस किसिमको अभावले प्रविधिको प्रयोगलाई दायरा र प्रभावकारिता दुवैमा असर पुर्याएको छ ।
तेस्रो र महत्त्वपूर्ण चुनौती भनेको सर्वसाधारणमा प्रविधिको पहुँचको सीमितता हो । ग्रामीण र पहाडी क्षेत्रमा इन्टरनेट सुविधा, भाषा बुझ्ने क्षमता तथा प्रविधिसँगको परिचय कमजोर हुँदा पूर्वानुमान प्रणाली वा मोबाइल एप प्रयोग गरेर समयमै चेतावनी दिन कठिन हुन्छ । यस कारण, प्रविधि विकास भए पनि त्यसको प्रत्यक्ष लाभ समुदायसम्म पुर्याउन अझै समय लाग्ने देखिन्छ ।
हाल देखिएका चुनौतीका बाबजुद नेपालमा एआईको प्रयोग गरेर पहिरो पूर्वानुमान गर्ने क्षेत्रमा आशाजनक सम्भावना जगाउन सकिन्छ । पहिलो सम्भावना हो, एकीकृत चेतावनी प्रणालीको विकास । टीसीएन, यलआईडीएआर प्रविधि, मोबाइल–सेन्सर र स्याटलाइट डाटालाई एउटै प्लेटफर्ममा समेटेर ‘रियल–टाइम’मा चेतावनी दिने स्मार्ट प्रणाली बनाउनुपर्ने समय आएको छ जुन अब धेरै टाढाको कुरो होइन । यस्तो प्रणालीले बाढी, भारी वर्षा, जमिनको चाल र हिउँ पग्लनेजस्ता घटकहरूलाई मूल्यांकन गरेर पहिरोको जोखिमबारे समयमै अनुमान गर्नसक्छ ।
सामुदायिक सचेतना र सहभागिता पनि भविष्यको पहिरो जोखिम व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । स्थानीय सरकार, रेडियो स्टेसन तथा मोबाइल नेटवर्कमार्फत एसएमएस वा सूचना प्रसारण गरी जनतालाई सजग गराउन सकिन्छ । साथै, नागरिक विज्ञानको प्रयोग गरेर स्थानीय बासिन्दालाई डेटा संकलन र निगरानीको प्रक्रियामा समावेश गरिने हो भने सूचना प्रणाली अझ प्रभावकारी र विश्वसनीय बन्न सक्छ ।
अन्ततः, सस्तो र पहुँचयोग्य प्रविधिको विकास, जसमा नेपाली भाषामा आधारित एप, ग्रामीणमैत्री युजर इन्टरफेस र कम–मूल्यको स्मार्ट सेन्सर प्रयोग हुन्छ, ले सबै वर्गका जनतासम्म यो सेवा पुर्याउन सक्नेछ । यस्तो समग्र प्रयासले हिमाली नेपाललाई पहिरो जोखिम न्यूनीकरणको दिशामा सुरक्षित भविष्यतर्फ अग्रसर गराउनेछ ।
नेपालको हिमाली भू–भाग भौगोलिक रूपमा अत्यन्तै संवेदनशील क्षेत्र हो जहाँ वर्षेनी पहिरोका घटनाहरूले जनधनको क्षति पुर्याइरहेका छन् । यस्तो प्राकृतिक जोखिमलाई पूर्णरूपमा नियन्त्रण गर्नु असम्भव भए पनि यसको प्रभावलाई न्यून पार्न आधुनिक प्रविधि र अनुसन्धानले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । विशेषगरी, एआई आधारित प्रविधिहरूले अब पहिरो पूर्वानुमान, जोखिम मूल्यांकन र आपत्कालीन पूर्वतयारीमा उल्लेखनीय सम्भावना देखाएका छन् । टीसीएनजस्ता डिप लर्निङ मोडेलहरू पहिरो घटनाका संकेतहरूलाई पहिल्यै पहिचान गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ । जीआईएस र यलआईडीएआर प्रविधिहरू भू–प्राकृतिक तथ्यांकलाई विश्लेषण गरेर उच्च जोखिम भएका क्षेत्रहरू छुट्ट्याउन सहयोग गर्छन् । उपग्रह चित्र र मोबाइल एपमार्फत् स्थानीय स्तरमै सूचना संकलन र सचेतना विस्तार गर्न सकिन्छ । यी सबै प्रविधिलाई मिलाएर प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली निर्माण गर्न सकिन्छ जसले जनजीवनलाई जोगाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ ।
तर, प्रविधिमात्र पर्याप्त हुँदैन । यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि सरकार, अनुसन्धान संस्थाहरू र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्थानीय समुदायबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ । जब सबै सरोकारवालाबीच सहकार्य र सूचना साझेदारी हुन्छ । तबमात्र दीर्घकालीन समाधान सम्भव हुन्छ । यसरी हेर्दा, एआईको सहायताले अब नेपालका हिमाली क्षेत्रहरूमा सुरक्षित बस्ती निर्माण, स्मार्ट व्यवस्थापन र आपदासम्बन्धी प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्ने मार्ग स्पष्ट भइसकेको छ । यो प्रविधि–आधारित हस्तक्षेपले केवल मानवीय क्षतिमात्र घटाउँदैन बरु दिगो विकासका लक्ष्यहरू हासिल गर्न पनि योगदान पुर्याउँछ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
