काठमाडौं : वन्यजन्तु संरक्षणमा अझ सशक्त अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको आवश्यकता महसुस गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय बिग क्याट एलायन्स (आइबीसीए) को शुभारम्भ ९ अप्रिल २०२३ मा भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीद्वारा ‘प्रोजेक्ट टाइगर’ को ५० वर्ष पूरा भएको अवसरमा गरिएको थियो । सामूहिक कार्यका लागि एक साझा मञ्चका रूपमा परिकल्पना गरिएका आइबीसीए यस विश्वासमा आधारित छ कि वन्यजन्तु तथा पारिस्थितिक प्रणालीहरूको संरक्षण साझा विश्वव्यापी जिम्मेवारी हो ।
आइबीसीए सचिवालयद्वारा गरिएका अनुसन्धान तथा मूल्याङ्कनहरूले देखाउँछन् कि ठूला बिरालो प्रजातिहरूको विश्वव्यापी उपस्थिति अत्यन्त व्यापक छ । यी प्रजातिहरू पाइने ९५ देशहरूले विश्वको करिब १० प्रतिशत भू–भाग ओगटेका छन् । त्यसैले, यी भू–दृश्यहरूको संरक्षण केवल वन्यजन्तु संरक्षणसम्म सीमित नभई जैविक विविधता, जल सुरक्षा, स्वस्थ पारिस्थितिक प्रणाली तथा जलवायु सहनशीलतासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ ।
‘प्रोजेक्ट टाइगर’ अन्तर्गत दशकौँदेखि प्राप्त संरक्षण अनुभवका आधारमा भारतले ठूला बिरालो प्रजाति तथा तिनका बासस्थानहरूको संरक्षणका लागि सामूहिक विश्वव्यापी दृष्टिकोणको आवश्यकता महसुस गरेको हो । शुभारम्भ भएदेखि नै आइबीसीए विश्वव्यापी सहकार्यात्मक पहलका रूपमा विकसित हुँदै आएको छ जसले सरकारहरू, वैज्ञानिक संस्थाहरू, संरक्षण संगठनहरू तथा नागरिक समाजलाई ठूला बिरालो प्रजातिहरूका भू–दृश्यहरूमा एकआपसमा जोडेको छ । यसको दृष्टिकोण भनेको ज्ञान आदानप्रदान, क्षमता अभिवृद्धि तथा दिगो वित्तीय सहयोगमार्फत समुदायहरूसँग सहअस्तित्वमा ठूला बिरालो प्रजातिहरू फस्टाउने संसार निर्माण गर्नु हो ।
यस बढ्दो विश्वव्यापी गतिलाई थप मजबुत बनाउँदै १ र २ जुन २०२६ मा नयाँ दिल्लीमा आयोजना हुने आइबीसीए शिखर सम्मेलन २०२६ ले यस विश्वव्यापी यात्राको अर्को महत्वपूर्ण चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ ।
ठूला बिरालो प्रजातिहरू : तिनीहरू के हुन् र किन महत्वपूर्ण छन्
बाघ, सिंह, लेपर्ड, हिउँ चितुवा, ज्यागवार, चिता तथा प्यूमा जस्ता ठूला बिरालो प्रजातिहरू सर्वोच्च शिकारी तथा प्रमुख प्रजाति हुन्, जसले पारिस्थितिक सन्तुलन कायम राख्न अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन् । सिकार प्रजातिहरूको संख्या नियन्त्रण गर्दै तथा पारिस्थितिक प्रणालीको अखण्डता कायम राख्दै यिनीहरूले विभिन्न महादेशहरूमा फैलिएका वन, घाँसे मैदान, सिमसार क्षेत्र तथा हिमाली भू–दृश्यहरूको स्वास्थ्य संरक्षण गर्न सहयोग पुर्याउँछन् ।
यी प्रजातिहरूको संरक्षणले दूरगामी लाभहरू प्रदान गर्दछः
– छाता संरक्षण (Umbrella Conservation) अवधारणामार्फत जैविक विविधताको संरक्षण
– कार्बन–सम्पन्न पारिस्थितिक प्रणालीहरूको संरक्षणमार्फत जलवायु सहनशीलता
– जलाधार तथा नदी प्रणालीहरूको संरक्षणद्वारा जल सुरक्षा
– स्वस्थ पारिस्थितिक प्रणालीमा निर्भर समुदायहरूको जीविकोपार्जनमा सहयोग
विभिन्न ठूला बिरालो प्रजातिहरूले विश्वका केही अत्यन्त महत्वपूर्ण पारिस्थितिक क्षेत्रहरूको प्रतिनिधित्व पनि गर्छन् । हिउँ चितुवाले एशियाका महत्वपूर्ण जलस्रोतका रूपमा काम गर्ने संवेदनशील हिमाली पारिस्थितिक प्रणाली तथा हिमनदीहरूप्रति ध्यान आकर्षित गर्दछ भने बाघले विश्वका सबैभन्दा जलवायु–सहनशील पारिस्थितिक प्रणालीहरूमध्येका उष्णकटिबन्धीय वनहरूको संरक्षणको प्रतीकका रूपमा काम गर्दछ । यस अर्थमा, ठूला बिरालो प्रजातिहरूको संरक्षण भनेको मानव कल्याणलाई आधार प्रदान गर्ने पारिस्थितिक प्रणाली तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण पनि हो ।
तर, ठूला बिरालो प्रजातिहरूले हाल अभूतपूर्व चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन् जसमा बासस्थान विनाश, भू–खण्डीय विखण्डन, अवैध वन्यजन्तु व्यापार, मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व तथा जलवायु परिवर्तन प्रमुख छन् । IUCN Red List अनुसार सातमध्ये छ प्रजातिहरू अहिले संकटापन्न वा जोखिमयुक्त वर्गमा सूचीकृत छन् जसले समन्वित विश्वव्यापी कार्यको अत्यावश्यकता दर्शाउँछ। त्यसैले, ठूला बिरालो प्रजातिहरूको अस्तित्व केवल प्रजाति संरक्षणको विषय मात्र नभई पारिस्थितिक प्रणाली र अन्ततः मानव कल्याणको सुरक्षासँग सम्बन्धित छ ।
भारतको संरक्षण यात्रा सहअस्तित्वमा आधारित वन्यजन्तु संरक्षणको महत्वपूर्ण उदाहरण हो । उच्च जनघनत्व तथा विकासका चुनौतीहरूबीच पनि भारतले पारिस्थितिक संरक्षण र सामुदायिक सहभागिता सँगसँगै अघि बढ्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित गरेको छ । विश्वका सातमध्ये पाँच ठूला बिरालो प्रजातिहरूको घर रहेको भारतमा एक मात्र जीवित एशियाली सिंह, विश्वको करिब ७० प्रतिशत जङ्गली बाघ, विश्वकै ठूलो चितुवा जनसंख्यामध्ये एक, तथा विश्वको दोस्रो ठूलो हिउँ चितुवा जनसंख्या पाइन्छ । यसले भारतलाई विश्वव्यापी ठूला बिरालो संरक्षणको एक महत्वपूर्ण नेतृत्वकर्ताका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
भारतको संरक्षण दृष्टिकोण दशकौँको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, नीतिगत सहयोग तथा सामुदायिक संरक्षणमा आधारित छ । गिरका मालधारी समुदायदेखि तराईका थारु समुदाय तथा वन क्षेत्रका बैगा र चेन्चु समुदायसम्म, स्थानीय तथा आदिवासी समुदायहरूले पारिस्थितिक प्रणाली तथा वन्यजन्तु संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन् ।
सहअस्तित्व र सांस्कृतिक आधारमा निर्मित यही दृष्टिकोणले भारतलाई विश्वव्यापी संरक्षण परिदृश्यमा महत्वपूर्ण ज्ञान तथा सहकार्य साझेदारका रूपमा स्थापित गरेको छ । आइबीसीए शिखर सम्मेलनले नेतृत्व, विज्ञान, नीति, वित्त तथा सामुदायिक सहभागिताका क्षेत्रहरूबाट विश्वव्यापी सरोकारवालाहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउने छ ।
शिखर सम्मेलनका अपेक्षित परिणामहरू
आइबीसीए शिखर सम्मेलन २०२६ को एक प्रमुख उपलब्धि ‘दिल्ली घोषणा–पत्र’ को अंगीकरण हुनेछ जुन ठूला बिरालो प्रजाति तथा तिनका बासस्थानहरूको संरक्षणमा केन्द्रित साझा विश्वव्यापी प्रतिबद्धता हुनेछ । यस घोषणा–पत्रले संरक्षणका साझा सिद्धान्तहरू निर्धारण गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई सुदृढ गर्ने, सीमापार बासस्थान सम्पर्कलाई सुधार गर्ने तथा वन्यजन्तु अपराधविरुद्ध सामूहिक कार्यलाई प्रोत्साहित गर्नेछ ।
यस रूपरेखाका आधारमा शिखर सम्मेलनले मानव र वन्यजन्तुबीच सहअस्तित्वलाई प्रवद्र्धन गर्दै वन्यजन्तु, पशुधन, पारिस्थितिक प्रणाली तथा मानव समुदायहरूको कल्याणलाई जोड्ने (One Health) दृष्टिकोणको महत्वलाई मान्यता दिनेछ । साथै, दीर्घकालीन तथा दिगो संरक्षण प्रयासहरूलाई समर्थन गर्न मिश्रित वित्तीय प्रणाली, जैविक विविधता क्रेडिट तथा कार्बन–सम्बद्ध संयन्त्रहरू जस्ता नवप्रवर्तनशील वित्तीय उपायहरूलाई पनि प्रोत्साहन गर्नेछ ।
त्यसैगरी, शिखर सम्मेलनले सरकारहरू, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू, संरक्षण समूहहरू, निजी क्षेत्र, परोपकारी संस्थाहरू तथा स्थानीय समुदायहरूबीच बहु–सरोकारवाला साझेदारीलाई सुदृढ बनाउनेछ । समुदाय–नेतृत्व तथा सहअस्तित्वमा आधारित संरक्षण मोडेलहरूलाई प्रोत्साहन गर्दै यस शिखर सम्मेलनले पारिस्थितिक संरक्षण, स्थानीय जीविकोपार्जन तथा दीर्घकालीन दिगोपनाबीच सन्तुलन कायम गर्ने दृष्टिकोणलाई समर्थन गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यो एलायन्सले भारत र नेपाल जस्ता देशहरू जहाँ महत्वपूर्ण संख्यामा ठूला बिरालो प्रजातिहरू पाइन्छन्, तिनीहरुबीचको सहकार्यलाई अझ गहिरो बनाउन तथा उत्कृष्ट अभ्यासहरू आदानप्रदान गर्न महत्वपूर्ण मञ्च प्रदान गर्दछ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
