माटो र मनका सुन्दर सेतु

पर्दामा सपना बुन्ने उनी कुशल सारथि हुन्। उनको आँखामा एउटा अलग्गै क्यानभास छ। मौनतालाई पनि उनी अर्थात् तुलसी घिमिरे अर्थपूर्ण ध्वनि दिन्छन्। रंग र छायाको खेलमा उनी हराउँछन्। पात्रको आँसुमा उनी मानवता खोज्छन्। निर्देशन उनको पेसा होइन, ढुकढुकी हो। उनी दृश्यका जादुगर, भावका सम्राट् हुन्।

उनको मावली नेपाल। नेपाल, जसले उनलाई ‘आमा’ दियो। हाम्रो सामाजिक संस्कार र परम्पराले भन्छ– मावली गाउँमा ऋण लगाएर नआउनू। तर उनलाई मावली गाउँका अनगिन्ती अनुरागीको प्रेम र आत्मीयताको यति ठूलो ऋण लाग्यो, जो सायद शब्दमा तिर्न सकिँदैन। यो प्रेमको ऋण यति भारी भयो कि अब उनी सापोनापोमा केही न केही नबुझाई जानै नसक्ने भए। त्यसैले यो भावनात्मक ऋणको बदलामा उनी मावली गाउँमा जुगजुगान्तरसम्म सम्झिरहने कुनै ‘कालजयी नासो’ छाडेर मात्रै पाइला मोड्न चाहन्छन्। आमासित उनले धेरै अघि माफी मागिसकेका छन्– ‘तिम्रो जन्मभूमिको यो पावन ऋण मैले तिर्न सकिनँ।’ आमाले यो भौतिक संसार छाडेर बिदा भएको पनि वर्षौं बितेर गयो। तर सम्झना र बिर्सनाको दोसाँधमा उनलाई एउटै धोको छ– एउटा यस्तो चिनो छाड्न सकूँ, जसले मलाई भाग्यमानी साबित गरोस्। समयको गतिसँगै यहाँका कतिपय रैथानेहरूले उनलाई ‘भारतीय’ भनेर होच्याउँदा पनि अचेल उनलाई फिटिक्कै चित्त दुख्दैन।

महान् सत्य बुझिसकेका छन्– जति अग्लो उचाइबाट धर्तीलाई निहाल्यो, धर्ती त्यति नै फराकिलो र सीमाविहीन देखिँदो रहेछ। सायद, उचाइमा रहेर हेर्न नसक्ने आँखाहरूको दृष्टिदोषले मात्र उनलाई भारतीय देख्यो होला, तर पनि उनी ती वचनमा चित्त दुखाउँदैनन्। उनीसँग नागरिकताको त्यो सानो प्रमाणपत्र पनि छैन। त्यसो त पारिजात, हरिभक्त कटुवाल, सुनील थापा र गोपाल भुटानीहरूसँग पनि थिएन! उनी त राम र सीताको भिन्न देश अर्थात् बाबु र आमाको फरक मातृभूमि र पितृभूमिको जीवन्त संगम हुन्— नेपाल र भारतको अनुपम ‘फ्युजन’। उनी अर्थात्— वरिष्ठ सिनेमा निर्देशक तुलसी घिमिरे।

संघर्षको भुइँबाट उडाएको सपनाको रंगीन चंगा

बम्बईको संघर्षमा कति जोर जुत्ता फाटे, उनैलाई मात्र थाहा छ। भोकै र प्यासै रेल्वे प्लेटफर्ममा उनका कयौं कठिन रात बितेका छन्। मेकअप ब्वाईबाट सुरु भएको उनको यात्रा लाइटम्यान हुँदै अघि बढ्यो। ‘रोमियो इन सिक्किम’को टोलीले उनको जीवनको लय नै बदलिदियो। यसै कारण कालिम्पोङको जागिर त्यागेर उनी सपना पछ्याउँदै बम्बई पुगेका थिए। गुरुहरूको सामीप्यले उनलाई सिनेमाको कुशल शिल्पकार बनायो। दृढ इच्छाशक्ति र निरन्तर साधनाले उनलाई शिखरतिर डोे¥याउँदै लग्यो। उनी सफलताको खुड्किलो चढ्न कहिल्यै थाकेनन् र डगमगाएनन् पनि। संघर्षका ती पाटाले उनको व्यक्तित्वलाई अझ चम्किलो र शालीन बनायो। उनी धैर्य र हिम्मतको एउटा अत्यन्तै सुन्दर जिउँदो इतिहास हुन्।

‘लाहुरे’ लिएर काठमाडौं छिर्दा उनले निकै ठूलो युद्ध लड्नुपर्‍यो । हलवालाहरूले चलचित्र नपत्याउँदा प्रदर्शनीमा निकै ठूलो सास्ती खेप्नु परेको थियो। भृकुटीमण्डपको हाई–भिजनमा चलचित्र देखाउन दयाराम दाहालले पूर्ण साथ दिए। स्थानीय अवरोध र अपमानका ती पलहरू अहिले केवल स्मृति हुन्। विगतका ती नमीठा चोटलाई उनले सहजै पचाएका छन्। अपमानको विष पिएर उनी आज यो सम्मानित स्थानसम्म आइपुगेका हुन्। ती पुराना दिनका कुनै पनि कुराको उनलाई अचेल परवाह छैन। उनी त केवल आफ्नो कर्म र सिर्जनामा सधैं रमाइरहन्छन्। आज उनी नेपाली चलचित्र जगत्का एक नक्षत्र बनेर चम्किरहेका छन्। उनको यो कठोर यात्रा नयाँ पुस्ताका लागि ठूलो प्रेरणा हो।

कर्मको अग्निपरीक्षापछि सफलताको सुनौलो शिखर

झण्डै चार दशकअघि उनी चलचित्रको छायांकनमा निकै व्यस्त थिए। अचानक बुबाको देहावसानको खबर आएपछि उनको मनमा ठूलो भुँमरी चल्यो। काम बीचैमा छाड्दा निर्माता डुब्ने र भविष्यमा संकट आउने निश्चित थियो। भाइ श्रवणलाई यो दुःखद् खबर सुनाउँदा काम बिग्रिने डर उत्तिकै थियो। आँसुलाई भित्रै दबाएर उनले आफ्नो पेसागत जिम्मेवारी पूरा गरी छाडे। भोलिपल्ट कालिम्पोङ पुग्दा बुबाको अन्तिम दर्शन गर्ने अवसर भने गुमेको थियो। तर कर्मप्रतिको निष्ठा नै उनको सफलताको मुख्य आधार बन्यो। उनी आफ्नो कर्मलाई नै सबैभन्दा ठूलो धर्म मान्दछन्।

‘बाँसुरी’देखि ‘पहाड’सम्मको यात्रामा उनले लोभलाग्दो सफलता चुमेका छन्। उनका दोस्रो र तेस्रो र चौथो सिर्जनाले प्रदर्शनको ऐतिहासिक रजत जयन्ती अर्थात् प्रदर्शनको २५ हप्ता मनाए। पाँच वर्ष नबित्दै ‘चिनो’ले पनि गौरवमय रजत जयन्ती उत्सव मनायो। यस्तो लगातार सफलता दिने अर्को फिल्मकर्मी आजसम्म देखिएको छैन। उनी नेपाली सिनेमाका सुदृढ र बलिया कोशेढुंगा हुन्। तुलसी घिमिरे केवल नाम होइन, सिनेमाको एउटा सिंगो युग हो। उनको हरेक दृश्यमा माटोको सुगन्ध र मानवीय संवेदना भेटिन्छ। नेपाली चलचित्रको इतिहासमा उनी सधैं एक उज्यालो नक्षत्र रहनेछन्। उनको शिल्प र सिर्जनाले नयाँ पुस्तालाई सधैं मार्गदर्शन गरिरहनेछ।

कला र बजारको सन्तुलनमा विनम्र साधक

सबै राम्रा चलचित्र चल्दैनन्, चल्ने सबै राम्रा हुँदैनन्। ‘दर्पण छायाँ’ले विरासत रच्यो तर ‘दक्षिणा’ र ‘रहर’ कलात्मक हिसाबले उत्कृष्ट थिए। ‘लाहुरे’लाई उनी गुणस्तर र सफलताको एउटा सुन्दर संयोग मान्छन्। संस्कृति र मनोरञ्जनको संयोजन नै उनको सफलताको मुख्य कडी हो। लेखन, सम्पादन र निर्देशनमा उनको बहुआयामिक जादु छचल्किन्छ। उनले थुप्रै कलाकारलाई सिने जगत्को खुल्ला आकाशमा उदाउन सघाए। अभिनयदेखि गीतसम्म उनी हरेक विधामा उत्तिकै दक्खल राख्छन्। उनको यो शिल्पले नेपाली चलचित्रलाई नयाँ उचाइ दिएको छ। उनी पर्दाका जादुगर र पर्दा पछाडिका एक कुशल सारथि हुन्।

महान् साहित्यकारहरूका तुलनामा उनी आफूलाई निकै सानो ठान्छन्। उनका पात्रहरू समाजकै उकाली–ओराली र घुम्तीबाट जन्मिएका हुन्। दक्षिणको हरि सर, रहरको गोठालो र बलिदानको एसपी कर्णध्वजजस्ता पात्रले दर्शकलाई निकै छोए। उनी बाँचेकै परिवेश र भोगेका अनुभूति नै सिनेमाका कथा हुन्। यही विनम्रताले उनलाई सबैको प्रिय र आदरणीय बनाएको छ। तुलसी घिमिरे नेपाली चलचित्रका एक शाश्वत र विनम्र साधक हुन्। उनको दृष्टिमा सिनेमा भनेको समाजको ऐना र मनको भावना हो।

मौलिक व्याकरणको खोजी र माटोको अटुट साइनो

सात दशक बित्दा पनि नेपाली सिनेमाले आफ्नै मौलिक व्याकरण पाएन। भारतीय सिनेमाको व्याकरण पछ्याउनुपर्दा उनको मन निकै दुख्छ। मौलिक फिल्महरूको व्यावसायिक असफलताले उनलाई सधैं पिरोल्ने गर्छ। भन्छन्, जनसंख्याको एक चौथाइ दर्शक भएमात्र पनि नेपाली चलचित्रको जग बलियो हुन्छ। हीरा सिंह खत्रीले जति गर्न नसकेकोमा उनलाई केही ग्लानी छ। नवीन सुब्बा, मीनबहादुर भाम र निश्चल बस्नेतहरूमा उनी ठूलो सम्भावना देख्छन्। नयाँ पुस्ताले उद्योगलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउनेमा उनी विश्वस्त छन्। कलाकारको इमान्दारिता र मेहनत नै चलचित्र उद्योगको वास्तविक मेरुदण्ड हो। उनी नेपाली सिनेमालाई विश्वस्तरमा चिनाउने सुन्दर सपना देख्छन्।

‘दक्षिणा’नै गुरु कमलाकर कार्खानिजप्रतिको उनको अन्तिम समर्पण थियो। तर यो मावलीको पवित्र माटोले उनलाई कतै जान दिएन। मावलीको यो ऋण तिर्न उनले ‘देश’को निर्माण गरे। यो माटो र सिर्जनाको सम्बन्ध निकै गहिरो र अटुट छ। उनी कर्ममार्फत देशकै सेवामा सधैं तल्लीन र समर्पित छन्। सिर्जना नै उनको जीवन र माटोप्रतिको साँचो श्रद्धा हो। तुलसी घिमिरे नेपाली माटोका एक अमर र निष्ठावान् सर्जक हुन्। उनको हरेक दृश्यमा नेपालको भूगोल र मुटुको ढुकढुकी मिसिएको छ। उनी सिर्जनाको आकाशमा सधैं चम्किरहने एक आदरणीय तारा हुन्।

सिर्जनाको नागरिकतामा माटोको सुगन्ध

तुलसीका लागि २४ फिल्म केवल संख्याको थुप्रोमात्र होइनन्। यी सिर्जनाले नै उनलाई सच्चा नेपालीको परिचय दिलाएका छन्। कागजी नागरिकताभन्दा उनको कर्मको हस्ताक्षर धेरै बलियो छ। हुन त यी पंक्ति देख्दै गर्दा उनलाई नेपालको मानार्थ नागरिकता दिने प्रसंग पनि जोडतोडले सार्वजनिक भएको छ। यसो हुन सक्यो भने सरकारले विशुद्ध नेपाली मनलाई चिनेको प्रमाणित हुने नै छ। मावली माटोको सुगन्ध फैलाउन उनले निकै संघर्ष गरेका छन्। ‘पहाड’को शिर उँचो बनाउन उनले पर्दामा सपना उने। खल्तीमा प्रमाणपत्र बोकेर देश लुट्नेहरूको यहाँ कुनै कमी छैन। तर तुलसीको नेपालीपन सिमानाभित्र र बाहिर सधैं उस्तै चम्किन्छ। कलाकारका लागि भूगोलभन्दा भावनाको उचाइ नै वास्तविक देश हो। उनको निर्देशनमा नेपाली माटोको मौलिक सुवास र लय पाइन्छ। त्यसैले उनी नेपाली कलाका अथक र इमानदार सिपाही हुन्। उनले चलचित्रमार्फत नेपाली मनहरूलाई एकै सूत्रमा उनेका छन्।

हामी स्वदेशमा जात र दलका अनेक टुक्रामा विभाजित छौं। तर परदेशको भुइँमा टेकेपछि हामी केवल नेपालीमात्र बन्छौं। आसामका झाडीदेखि खाडीको बालुवासम्म नेपाली पसिनाको कथा छ। जहाँ नेपाली पुग्छ, त्यहाँ एउटा सानो नेपाल मुस्कुराउन थाल्छ। तुलसी घिमिरे आफूलाई यही विराट नेपालीपनको एउटा अंश मान्छन्। सिनेमाको उचाइमा पुगेर पनि उनी आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्छन्। महानताको अर्थ नै सरलता हो भन्ने उनले स्पष्ट पारेका छन्। उनी नेपाली सिनेमाका जीवन्त इतिहास र भविष्यका मार्गदर्शक हुन्। गल्ती स्विकार्ने उनको साहसले नै उनलाई ‘लिजेन्ड’ बनाएको हो। नेपाली कलाको यो यात्रा सधैं उनीसँगै अगाडि बढिरहनेछ। पर्दाका यी जादुगर हाम्रा मानसपटलमा सधैं जीवन्त रहनेछन्।

सिनेमाका शिल्पकार : दृश्यभित्र शब्दको व्याकरण

तुलसी घिमिरे सिनेमाका दृश्यमा साहित्यको व्याकरण खोज्छन्। पारसमणि प्रधानका यी प्रिय चेला कलाका कुशल शिल्पी हुन्। उनै प्रधानले दिएको ‘बाँसुरी’ को शुभमुहूर्त सटमा उनले जीवनकै ठूलो खुसी पाए। पर्दामा हाँसोले कहिलेकाहीँ गम्भीर विषयलाई छोपिदिने उनको ठम्याइ छ। आफ्नै गल्तीहरू सुधार्नु नै उनको चार दशकको वास्तविक विरासत हो। उनी आफूलाई अझै पनि एउटा सिकाउने निर्देशक नै मान्छन्। दृश्यको गहिराइ नाप्न उनी सधैं व्याकरणको नजिक पुग्न चाहन्छन्।

सिनेमालाई उनी एउटा पिरो खुर्सानीको डल्लोसँग तुलना गर्छन्। खुर्सानी आगोमा हाल्दा त्यसले सारा समाजलाई पिरो बनाइदिन्छ। विचारको त्यही जलन नै सार्थक चलचित्रको वास्तविक सामथ्र्य हो। खराब फिल्मको भिडमा उनको मौलिकता एउटा शीतल छहारी बन्यो। दर्शकको अगाध माया नै उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार हो। दृश्य र भावको संगममा उनी अजम्बरी बिम्बहरू कोर्न सिपालु छन्। सरल जीवन बाँचेर उनी पर्दामा असाधारण सपनाहरू बुन्ने गर्छन्।

सिनेमाका अजम्बरी नक्षत्र, संघर्ष र सिर्जनाको शिखर

‘दर्पण छायाँ’को सफलताले उनको आर्थिक जीवन पूरै फेरियो। तर यो फिल्मलाई उनी आफ्नो चलचित्रको व्याकरण मान्दैनन्। सुरुमा वितरकहरूले द्वन्द्व नभएको भन्दै यो फिल्म नकारेका थिए। बिर्तामोडको एउटा हलबाट निर्माताकै पहलमा सुरु भएको यात्रा देशभर डढेलो झैं फैलियो। सफलतापछि तिनै वितरक उनको ढोकामा लाइन लाग्न आइपुगे। नियोजित रूपमा उठाइएका जातीय विवादहरूलाई उनले कहिल्यै महत्व दिएनन्। उनी सधैं सत्य र कलाको पवित्र पक्षमा अडिग रहे। ‘लाहुरे’, ‘चिनो’ र ‘कुसुमे रुमाल’जस्ता अजम्बरी कृति उनकै उपहार हुन्। उनको सिर्जनामा नेपाली माटोको मौलिक सुगन्ध सधैं जीवित रहन्छ।

तुलसीले भारतमै उत्कृष्ट सम्पादनका लागि राष्ट्रिय पुरस्कार पाएका थिए। मेचीपारि बसेर पनि उनी नेपाली कलाका अथक सारथि बने। उनलाई लैनसिंह बाङ्देल र इन्द्रबहादुर राईको पंक्तिमा उभ्याउन सकिन्छ। हरिभक्त कटुवालको कालजयी गीतलाई उनले चलचित्रमा निकै सुन्दर किसिमले सजाए। ‘दुई थोपा आँसु’को त्यो गीतले उत्कृष्ट अवार्ड प्राप्त ग¥यो। तर पुरस्कार थाप्न न स्रष्टा थिए, न त उनको परिवार। यो वियोगान्त क्षणले उनको कला–यात्रालाई अझै भावुक बनाउँछ। तुलसी केवल निर्देशक होइनन्, उनी एक महान् सांस्कृतिक सेतु हुन्। पर्दामा उनले कोरेका बिम्बहरू नेपाली मनमा सधैं बाँचिरहनेछन्।

ताराहरूको पारखी र सिर्जनाको हरियाली 

तुलसीले नेपाली सिनेमालाई धेरै नयाँ नक्षत्र उपहार दिए। भुवन, निरुता र दिलीपजस्ता कलाकार उनको पारखी आँखाको उपज हुन्। उनीबिना नेपाली रंगीन पर्दाको इज्जत सायद अधुरो हुन्थ्यो। कालिम्पोङको सिन्देबुङमा उनी सिर्जनाकै लागि जन्मिए। बुबा ध्वजमान र आमा नर्मदासँगै उनको बाल्यकाल हुर्कियो। खाली खुट्टा स्कुल धाउने उनी सधैं सपनाको पखेटामा उडे। उनले हरेक नयाँ कलाकारलाई एउटा दरिलो पहिचान दिलाए। नेपाली कलाको मन्दिरमा उनको उपस्थिति सधैं सम्मानजनक रहनेछ।

झरीको मौसममा उनले रोपेका बिरुवा आज जंगल बने। हातमा कोदालो बोकेर हिँड्ने बालक आज निर्देशक बने। ३० वर्षपछिको त्यो विद्यालयले दिएको सम्मानले उनको मन भरियो। बिरुवा रोप्ने कार्य वातावरण चेतनाभन्दा बढी प्रेम थियो। हिजोको बाल्यकाल, त्यतिखेर उनले रोपेका बिरुवाहरू आज हरियाली वन भएर मुस्कुराइरहेको छ। तुलसीको व्यक्तित्वमा माटोको सुगन्ध र दृढता सधैं छ। उनी आफैंमा एउटा विशाल र शीतल चौतारी हुन्। उनको जीवनकथा कुनै चलचित्रको सुखद अन्त्यभन्दा कम छैन।

रजतपटका अजम्बरी स्रष्टाको सुवास अभिनयको तीव्र भोक बोकेर तुलसी घिमिरे भारतको बम्बई पसेका थिए। सन् १९७४ को त्यो समय एउटा सुनौलो स्वनिल यात्रा थियो। सिनेगुरु कमलाकर कारखानिजको मार्गदर्शनले उनको जादुमयी शिल्प थप तिखारियो। गुरुदक्षिणाको मागले उनलाई नेपाली सिनेमाको सुन्दर गन्तव्यतर्फ डोर्‍यायो। यो मोड नेपाली सिनेजगत्का लागि एउटा स्वर्णिम कोसेढुंगा बन्यो। संघर्षको हरेक पाइलामा भाइ श्रवणको दरिलो साथ सधैं कायमै रह्यो। भारतमै उत्कृष्ट सम्पादनका लागि उनले राष्ट्रिय पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए। उनी दुई दर्जन हिन्दी फिल्मका कुशल सह–सम्पादक पनि हुन्। पहिलो गढवाली फिल्म निर्देशन गर्दा उनले पिता गुमाउनु परेको थियो।

रमेश विकल र युधीर थापाका उपन्यास जस्तै अरूका र उनका सिनेमामा फरक छ। आम सिनेमाभन्दा घिमिरेका सिर्जनामा बेग्लै सुवास र जीवन्तता पाइन्छ। उनले नेपाली सिनेमाको एउटा सिंगो र समृद्ध युगको निर्माण गरे। समकालीन निर्देशक शम्भु प्रधान र प्रताप सुब्बा सुरुमा मात्र जमे। तर तुलसी दोस्रो कृतिपछि झन्झन् अजम्बरी बन्दै अघि बढे। उनका एकपछि अर्का कामले सफलताको नयाँ कीर्तिमान कायम गरे। हाम्रो छोटो सिनेमाको इतिहासमा उनी आफैं जीवन्त इतिहास हुन्। उनको सफल नाम लिँदा समकालीनहरू निकै गौरव महसुस गर्छन्। उनी साँच्चै नेपाली रजतपटका एक चम्किला र अमर नक्षत्र हुन्।

माटोको सुवास अनि सिर्जनाको अविश्रान्त यात्रा विनोद प्रधान मुम्बईमै रमाए तर तुलसीलाई आफ्नै माटोले तान्यो। गुरुदक्षिणा तिरेर पनि उनी आफ्नै जरातिर प्रेमले फर्किए। भानुभक्तको जीवनी र उनको पहिलो वृत्तचित्रमा नेपालीपनको मौलिक सुवास छ। उनी जति कुशल सर्जक हुन्, उति नै दक्ष प्राविधिक। ‘रहर’ र ‘बलिदान’ले उनको उत्कृष्ट क्यामरा शिल्प प्रमाणित गर्छन्। पहाडको सुसेलीमा उनले व्यावसायिक लाभको लालसा कहिल्यै राखेनन्। बरु पुर्खाको काखप्रति आफ्नो पवित्र सन्तानको कर्तव्य पूरा गरे। चार दशक लामो यात्रामा उनले सधैं नेपाली जातीयता रोजे। उनको त्यागले नै नेपाली चलचित्रको जग आज बलियो छ।

‘बलिदान’ निर्माणको यात्रा विवादको एउटा तीव्र भुँमरीमा फस्यो। जनआन्दोलनको प्रत्यक्ष रापले नै यो युगान्तकारी कृति जन्मिएको हो। यो र यस्ता नाम जोडिएका स्क्यान्डललाई उनले सधैं खुसीसाथ आत्मसात् गरे। क्षमता हुनेको मात्र खुट्टा तानिन्छ भन्ने उनको स्पष्ट दर्शन हो। दुई किनारका सवालमा शक्तिशालीका सन्तानलाई पर्दामा उतार्नु सुखद संयोगमात्र थियो। उनी कहिल्यै विवादमा आएनन् र अल्झिएनन् पनि। मात्र सिर्जनाको गहिराइमा डुबिरहे। उनको हरेक दृश्यले नेपाली माटोको गहिरो कथा बोल्छ। संघर्षको मैदानमा उनी कहिल्यै थाकेनन्, बरु झन् खारिँदै गए। उनी साँच्चै नेपाली कलाका बलियो खम्बा सावित भए।

रजतपटको संघर्षमा सिर्जनाको आकाश ‘जुनी’ असफल भएपछि तुलसी भुवन केसीसँग निकै निराश बने। भौंतारिएका भुवनलाई बम्बईमा तुलसी र शम्भुले दह्रो सहारा दिएका थिए। ‘कुसुमे रुमाल’ले उनको जीवनमा नयाँ रंग भर्‍यो । भुवनले शम्भुलाई सम्झिए पनि तुलसीलाई गुन तिरेको देखिन्न। यता हरिवंशलाई उनले भिन्न उचाइमा पु¥याए। एउटा हास्य कलाकारलाई ‘बलिदान’मार्फत गम्भीर र क्रान्तिकारी नायक बनाए। यो तुलसी घिमिरेको अद्भुत र युगान्तकारी शिल्प हो। पहाडका सन्दर्भमा विपिन कार्कीमाथि पनि यो प्रंगग पूर्ण लागु हुन्छ। उनी केवल निर्देशक होइनन्, प्रतिभा चिन्ने पारखी हुन्।

‘कुसुमे रुमाल’को मुद्दाले श्रवणलाई १५ वर्ष थकायो। सिर्जनाको मार्गमा अनेकौं तिखा काँडाहरू सधैं बिझाइरहे। तर तुलसीले मौलिकता र दर्शकको प्रेमलाई जोडिरहे। उनी सिर्जनालाई आफ्नो प्राण र शक्तिको सूत्र मान्छन्। यहाँ विदेशी फिल्मलाई स्वागत गर्न रातो कार्पेट छ। तर नेपाली फिल्मलाई सीमा काट्न फलामे ढोका छ। हाम्रो सेन्सर बोर्ड विदेशी फिल्मप्रति निकै उदार देखिन्छ। तर भारतीय बोर्डले नेपाली फिल्मलाई धेरै सास्ती दिन्छ। यो विभेदको घाउले नेपाली सिनेमालाई सधैं पोल्ने गर्छ।

एकातिर सीमाहीन सिर्जना, अर्कोतिर स्वाभिमानी भूमिपुत्र सीमापारिको बजारमा नेपाली फिल्म पुर्‍याउन धेरै कठिन छ। झन्झटिलो प्रक्रियाले गर्दा प्रवासी नेपाली फिल्म हेर्न पाउँदैनन्। अनुवाद र क्याप्सनको बोझले महिनौं समय खेर जान्छ। सरकारी पहल नहुँदा भुटान र बर्मासम्म सिर्जना पुगेनन्। सिनेमाले बजार पाए लाखौं दर्शक थपिने निश्चित छ। डुबेका निर्माताहरू ऋणको बोझले विदेश पलायन हुँदैछन्। बलियो सरकारले विश्वबजारको ढोका खोलिदिनुपर्ने टड्कारो छ। यो तुलसीको मात्र होइन, समस्त नेपालीको साझा चाहना हो। सिर्जनाको सही व्यवस्थापन भएमात्र यो उद्योग बन्नेछ।

तुलसी आफूलाई दलित भनी गरिने व्यापारको विरोधी हुन्। उनी आफूलाई गर्वका साथ कुशल ‘कामी’ ठान्छन्। जाति त केवल नेपाली र गैर–नेपालीमात्र हुन्छन्। दयाको पात्र बनेर बाँच्नुमा उनलाई ठूलो ग्लानि हुन्छ। सबैलाई थाहा छ– रामशरण दर्नाल र रञ्जित गजमेरको योगदान अतुलनीय छ। शिल्प र पसिनामा जातको कुनै रंग हुँदैन। उनी याचना होइन, आफ्नो कर्मको उच्च सम्मान चाहन्छन्। उनको परिचय कुनै शब्दको साँघुरो घेरामा सीमित छैन।

सिर्जनाको क्षितिजमा माटोको सुवास

विश्व मञ्चमा नेपाली पहिचानलाई रंगीन बनाउने तुलसीको धोको छ। समयको बालुवा तीव्र गतिमा चिप्लिँदै गएको उनले महसुस गरे। नयाँ यात्रीका लागि उनी स्पष्ट मार्ग खन्न चाहन्छन्। ‘जहाँ रहे पनि नेपाली बन’ भन्ने महाकवि देवकोटाको वाणी उनको मूलमन्त्र हो। आफ्नो छोटो आयुमै उनी सिनेमाको नयाँ व्याकरण लेख्न चाहन्छन्। ‘स्वर्गकी परी’ मार्फत बालमनोविज्ञानको पहिलो ढोका उनले नै खोले। विगतका सफल कथालाई उनले बालमस्तिष्कको आँखीझ्यालबाट बुनेका छन्। छायांकन, सम्पादन, अभिनय, गीत लेखन र निर्देशन सबै विधामा उनको सक्रियता र उपस्थिति ईष्र्यालाग्दो छँदैछ। सिनेमाकै संघर्षमा उनको सिंगो परिवार र भविष्य समर्पण भयो। धनकुटा र ताप्लेजुङको माटोको सुवास ‘पहाड’मा अझै जीवन्त छ। यो सिर्जना नेपाली सिने–इतिहासको अनमोल र साझा सम्पत्ति हो।