विद्युतीय सवारीसाधन अर्थात् ईभीको प्रयोग नेपालमा पनि तीव्र गतिमा बढ्दै छ। पेट्रोल–डिजेलको विकल्पका रूपमा ईभीलाई स्वच्छ मानिन्छ। तर, ईभीको मुटु मानिने लिथियम–आयन ब्याट्रीको आयु सकिएपछि के हुन्छ भन्ने प्रश्न अहिले विश्वभर चर्चाको विषय बनेको छ।
१. किन लिथियम ब्याट्रीको कुरा गर्नुपर्छ ? : एउटा ईभी ब्याट्रीको औसत आयु ८ देखि १२ वर्ष हुन्छ। सन् २०२० पछि नेपालमा आयात बढेका धेरैजसो दुईपाङ्ग्रे र चारपाङ्ग्रे ईभीका ब्याट्रीहरू अब सन् २०३० पछि एकैचोटि काम नलाग्ने (रिटायर) हुन थाल्नेछन्। एउटा ब्याट्रीमा लिथियम, कोबाल्ट, निकेल, म्याङनज र ग्राफाइट हुन्छन्। यी सबै खानीबाट निकालिने महँगा र सीमित स्रोत हुन्। यदि यसको उचित व्यवस्थापन (डिस्पोजल) भएन भने मुख्यतया दुईवटा ठूला समस्या आउँछन्–
वातावरणीय जोखिम : फालिएको ब्याट्री फुट्यो वा जमिनमा गाडियो भने त्यसका रसायनले माटो र पानी प्रदूषित गर्छ। साथै, लिथियममा आगो लाग्ने सम्भावना पनि उच्च हुन्छ।
२. भविष्यमा ब्याट्री व्यवस्थापन कस्तो हुनेछ ? : अब ‘फालेर सक्ने’ मोडल चल्दैन। यसको सट्टा मुख्यतया तीन वटा चरणमा जाने विश्वव्यापी अभ्यास छ–
क. सेकेन्ड–लाइफ प्रयोग : ईभीमा ७०–८० प्रतिशत क्षमता बाँकी रहँदा गाडी चलाउन गाह्रो हुन्छ। तर, त्यही ब्याट्रीलाई सोलार होम सिस्टम, इन्भर्टर, टेलिकम टावरको ब्याकअप वा चार्जिङ स्टेसनको इनर्जी स्टोरेजमा अझै ५–७ वर्षसम्म चलाउन सकिन्छ। नेपालमा सोलारको प्रयोग बढिरहेकाले यो मोडल एकदमै उपयुक्त छ।
ख. रिसाइक्लिङ : ब्याट्री पूर्ण रूपमा नचल्ने भएपछि त्यसलाई भत्काएर लिथियम, कोबाल्ट, निकेल आदि निकालिन्छ। नयाँ ब्याट्रीका लागि आवश्यक ९५ प्रतिशतसम्म सामग्री पुरानै ब्याट्रीबाट निकाल्न सकिन्छ। यसलाई ‘अर्बन माइनिङ’ भनिन्छ। भारत र चीनमा यसका ठूला प्लान्ट बनेका छन्। नेपालमा पनि काठमाडौं उपत्यकालाई हब बनाएर यस्तो प्लान्ट निर्माण गर्न आवश्यक पर्नेछ।
ग. जिम्मेवार उत्पादन अर्थात् ईपीआर : अब आयातकर्ता र उत्पादक कम्पनीलाई नै ‘तपाईंले बेचेको ब्याट्री, तपाईंले नै फिर्ता लिनुपर्छ’ भन्ने नियम कडा हुँदैछ। यसले गर्दा कम्पनीहरूले पहिलेदेखि नै सजिलै रिसाइकल गर्न मिल्ने ब्याट्री डिजाइन गर्न थालेका छन्।
३. नेपालका लागि अहिलेका चुनौती के–के हुन् ? :
क. नीतिको अभाव : ब्याट्री संकलन, ढुवानी र रिसाइक्लिङका लागि स्पष्ट राष्ट्रिय मापदण्ड बनिसकेको छैन।
ख. पूर्वाधारको कमी : खतरनाक फोहोरका रूपमा ब्याट्री भण्डारण गर्ने र प्रशोधन गर्ने मान्यता प्राप्त सेन्टरहरू एकदमै थोरै छन्।
ग. जनचेतनाको अभाव : धेरै प्रयोगकर्तालाई पुरानो ब्याट्री कवाडीलाई बेच्दा हुन सक्ने वातावरणीय तथा स्वास्थ्य जोखिमबारे थाहा छैन।
निष्कर्ष : ईभीले वायु प्रदूषण त घटाउँछ, तर लिथियम ब्याट्रीको व्यवस्थापनलाई बेवास्ता गरियो भने हामीले अर्को फोहोरको पहाड बनाउनेछौं। भविष्यको बाटो भनेको ‘लिनियर’ अर्थात् ‘बनाउने–चलाउने–फाल्ने’ होइन, ‘सर्कुलर’ अर्थात् ‘बनाउने–चलाउने–फिर्ता लिने र रिसाइकल गर्ने’ हुनुपर्छ। सरकार, आयातकर्ता र प्रयोगकर्ता सबैले अहिलेदेखि नै यो चक्रको तयारी गर्नुपर्छ। तबमात्र ईभी साँच्चैको दिगो यातायात बन्न सक्नेछ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
